رشته حقوق

مفهوم سقط جنین ازدیدگاههای مختلف

مفهوم سقط جنین ازدیدگاههای مختلف و علل عمده سقط:

کلمه سقط در لغت به معنی افتادن ، سقوط کردن ، انداختن وخارج شدن، از بین رفتن و واقع شدن است .[1]

ابن منظور گفته است: سقط، یسقطٌ  مسقوطاً در لغت به معنی افتادن و انداختن و واقع شدن است. در زبان عربی گفته می شود: «سقط شئ من یدی» یعنی وسیله از دست من افتاد. در حدیثی از پیامبر (ص) نقل است:«علی الخبیر سقطت» یعنی بر کسی که از آن آگاه است، واقع شد. همین طور «اسقطت الناقه» یعنی شتر فرزندش را انداخت.[2] در کتاب القاموس المحیط آمده است: «سقط الولد من بطن امه» : یعنی فرزند از شکم مادرش خارج شد، همچنین«سِقط» (بکسرسین)؛به معنی فرزند ناقص؛ و «سقیط» به معنی فرزند ناقص العقل است.[3]

همچنین سقط در فقه و حقوق؛ در اصطلاح فقها به معنی خارج شدن جنین از رحم مادر، قبل از کامل شدن آن است. به عبارت دیگر اگر جنین قبل از پایان دوره حمل وکامل شدن به صورت مرده از رحم خارج شود، بدان «سِقط» گویند. مانند آن که جنین در شش ماهگی به صورت مرده از رحم خارج گردد.[4] با نظر به معنای مذکور سقط در اصطلاح فقه به همان معنای لغوی است؛ با این فرق که سقط در لغت دارای معنای عام است ولی در اصطلاح فقه برای سقط جنین به کار می رود.در واقع به حذف یا بیرون آمدن یا بیرون آوردن رویان یا جنین مرده یا زنده از رحم، سقط جنین  یا «آفگانه شدن» گفته می شود.

و اما قانون مجازات اسلامی که در جلسه مورخ 7/9/1370 مجمع تشخیص مصلحت نظام با تصویب ماده 5 آن ، بدانگونه که قبلا در مجلس شورای اسلامی تصویب شده بود به تصویب نهایی رسید نیز به پیروی از احکام فقه اسلامی سقط جنین را تعریف نکرده است بلکه در کتاب چهارم در باب دیات مواد 487 الی 493 را به دیه مقرر برای سقط جنین اختصاص داده است و این همان موادی است که قبلاً قانون گذار در قانون دیات مصوب بیست وچهارم آذر ماه 1361 در مواد 194 الی 200 بعنوان دیه سقط جنین آنرا تصویب و دادگاهها آنرا اجرا واعمال می نمودند که لازم است قبل از ورود به بحث این مقاله ابتدا ذیلا با توجه به حقوق اسلامی و نیز حقوق تطبیقی تعریف این جرم؛ وارکان تشکیل دهنده آن مورد بررسی قرار گیرد تا با شناخت کامل از جرم بودن عمل بتوان اعمال مجازات مقرر قانونی در آنرا مورد توجه قرار داد .[5]

منتها تا حدودی می توان اینگونه بیان نمود که سقط جنین در حقوق عبارتست از اخراج عمدی وغیر طبیعی و قبل از موعد طبیعی جنین به نحوی که حمل خارج شده از بطن مادر زنده نباشد یا قابل زیستن نباشد. لذا می توان اینگونه نتیجه گرفت که مفهوم سقط جنین در حقوق نیز تا حدودی نزدیک به تعریف فقها؛ و مفهوم فقهی آن می باشد.

در اصطلاح پزشکی نیز سقط جنین اخراج عمدی یا مصنوعی یا خروج خود به خود حمل ناقص الخلقه و یا ناتمام قبل از موعد طبیعی می باشد. از نظر پزشکی قانونی اگر خروج جنین پس از شش ماه با بدست آوردن توانایی زندگی خارج از رحمی آن صورت گیرد ، زایمان قبل از موعد نامیده می شود و اگر جنین قدرت زیستن نداشته باشد، سقط جنین محسوب می گردد[6] .

برای وقوع سقط؛ فعل مرتکب ممکن است به چند صورت به وقوع بپیوندد منتها این افعال می بایست تنها به صورت فعل مثبت مادی خارجی واقع گردند و ترک فعل نمی تواند موضوع جرم سقط جنین قرار گیرد. فعل مرتکب ممکن است به صور زیر انجام گیرد:

حالت اول- گاهی عمل سقط جنین ممکن است توسط افراد ثالث وغیر متخصص صورت گیرد، هم چنانکه در ماده 623 قانون مجازات اسلامی آمده است: « هرکس به واسطه دادن ادویه یا وسایل دیگری موجب سقط جنین زن گردد به حبس از شش ماه تا یک سال محکوم می گردد واگر عالماً وعامداً زن حامله ای را دلالت به استعمال ادویه یا وسایل دیگری نماید که جنین وی سقط گردد به حبس از سه تا شش ماه محکوم خواهد شد»[7] در اینجا عمل شخص ثالث نوعی معاونت در جرم است. چرا که از طرفی موجب وقوع جرم شده واز طرف دیگر با هدایت و راهنمایی خود، زن را دلالت به استعمال ادویه یا وسایل دیگری نموده است؛ ولی قانونگذار عمل شخص ثالث را به عنوان جرم خاص تلقی و برای مرتکب مجازات خاصی را مقرر نموده است.

حالت دوم- گاهی عمل سقط جنین ممکن است توسط افراد متخصص یا ماما یا دارو فروش وغیره صورت گیرد. در اینجا اگر شخص متخصص با علم و عمد اقدام به سقط جنین نماید، عمل او «بالمباشره» واگر فقط وسایل سقط جنین را فراهم کند ، بدون اینکه مستقیماً در اسقاط جنین دخالتی کرده باشد، عمل او «بالتسبیب» است. همانگونه که مطابق ماده 623 قانون مجازات اسلامی «اگر طبیب یا ماما یا دارو فروش واشخاصی که به عنوان طبابت یا مامایی یا جراحی یا داروفروشی اقدام می کنند؛ وسایل سقط جنین را فراهم سازند و یا مباشرت به اسقاط جنین نماید به حبس از دو تا پنج سال محکوم خواهند شد…»[8]

حالت سوم- گاهی ممکن است توسط افراد غیر متخصص توأم با قهر وخشونت وآزار بر روی زن حامله صورت گیرد و موجب اسقاط جنین شوند. در این حالت مجازات مرتکب که با علم و عمد صورت گرفته باعث اعمال مجازات شدیدتری خواهد بود. که ماده 622 قانون مجازات اسلامی مقرر می دارد : «هرکس عالما وعامدا به واسطه ضرب یا اذیت وآزار زن حامله، موجب سقط جنین وی شود. علاوه بر پرداخت دیه یا قصاص حسب مورد به حبس از یک تا سه سال محکوم خواهد شد»[9].

حالت چهارم-  زمانی است که خود زن بالمباشره اقدام به سقط جنین می نماید وآن موقعی است که زن عالماً وعامداً و بدون اجازه پزشک به خوردن ادویه یا مأکولات یا مشروبات یا استعمال وسایل مذکوره اقدام نماید[10] .

مطلب مشابه :  ماهیت و تبعات سیاست جنایی اجرای اصل 44 قانون اساسی

لازم به ذکر است تفاوتی بین اینکه حاملگی زن ناشی از رابطه مشروع باشد ویا زنا یا وطی به شبهه وتا تلقیح مصنوعی نیست ودر این قبیل موارد شامل عمومات حرمت و احترام به جنین بوده ودلیل خاصی که بتوان موجب جواز سقط در این قبیل موارد دانست وجود ندارد»[11]

گفتار اول: ارکان لازم برای تحقق سقط جنین به عنوان یک عمل مجرمانه

به جهت آنکه سقط حمل مشمول عنوان مجرمانه سقط جنین گردد؛ تحقق شرایطی لازم می باشد. که در صوت عدم تحقق این شرایط عنوان مجرمانه سقط جنین معنایی پیدا نخواهد کرد.

  • زن حامله باشد، یعنی نطفه کودک در بدن او منعقد شده باشد، چه به نظر بیشتر فقها وحقوق دانان از زمان استقرار نطفه در رحم زن و رشد و نمو آن و پس از تبدیل آن به علقه منعقد؛ و تا زمان تبدیل به حمل به صورت انسانی وتشخیص پسر یا دختر بودن وبالاخره پس از حلول روح تا قبل از زمان وضع حمل طبیعی هر گونه اقدام به اخراج مصنوعی حمل در تمام مراحل مذکور را سقط جنین تلقی نموده اند.
  • اخراج جنین از بطن مادر به نحوی که غیر طبیعی باشد:

به عبارت دیگر وضع حمل یا زایمان که خروج طبیعی حمل از بطن مادر است، واقع نشود. بلکه اقدام مصنوعی به خروج از بطن مادر ملحوظ نظر فقها وحقوق دانان بوده است. بقول حقوق دان فرانسوی گارسون « سقط حمل عبارت است از منقطع ساختن دوران طبیعی بارداری» که ادامه طبیعی این دوران منجر به وضع حمل طبیعی خواهد شد.

  • وجود سوء نیست و عنصر معنوی: وجود سوء نیست. در اقدام به سقط حمل که از عمومات شرعی وقانونی استنباط می گردد، چه اگر هدف از سقط جنین به عنوان مثال به وسیله پزشک نجات جان مادر بیمار بوده ویا در مواردی که وضع حمل مصنوعی قبل از موعد برای مادر و کودک ضروری باشد و در مواردی که طفل قبل از موعد، زنده از بطن مادر خارج و پس از چندی به دلایل دیگری فوت می کند. عمل مصداق سقط جنین نداشته وبه لحاظ فقدان سوء نیت ارتکاب عمل مجرمانه تلقی نمی گردد تا شامل مجازات باشد.

گفتار دوم: عوامل وانگیزه های اسقاط جنین

عوامل وانگیزه های سقط جنین بسیار متنوع می باشد، به گونه ای که حتی این عوامل از نقطه ای به نقطه دیگر و از کشوری به کشور دیگر نیز متفاوت است وشدت وضعف این عوامل به امور بسیار زیادی که از فرهنگ و نوع زندگی هر ملیت بر می آید، برخواهد گشت: در ذیل به بررسی پاره ای از این عوامل و انگیزه ها در تحقق سقط جنین می پردازیم:

  • رهایی از حمل نامشروع (زنا): تا آنکه حامل جنین، و همچنین فاعل مجازات جرم آن را بر خود بپوشاند. و از لکه ننگین بر خود رهایی یابد.
  • به منظور حفظ سلامت مادر: که با تشخیص پزشک متخصص اگر جنین اسقاط نشود، سلامت مادر به خطر می افتد.
  • در جایی که ادامه حمل باعث بیماری وناتوانی جسمی در مادر گردد.
  • به منظور محافظت از طفل شیرخوار: که در صورت حاملگی قطع شیر گردد و پدر توان اجاره دایه شیرده برای طفل را نداشته باشد وبیم از بین رفتن کودک باشد.
  • اسقاط جنین به منظور رهایی از بیماری های موروثی و خصیصه های ژنتیکی: که به وسیله علم جدید به وجود آنها پی برده و در آینده نیز بیشتر پی خواهیم برد.
  • اسقاط جنین به منظور محافظت بر زیبایی وعدم شکستگی اندام زن
  • اسقاط جنین به جهت فقر وعدم توانایی بر محافظت ونگهداری از جنین و کودک
  • اسقاط جنین به جهت عدم توانایی بر تربیت کودک وعدم آمادگی جهت تربیت کودک
  • اسقاط جنین به جهت عدم آمادگی روحی زن جهت بارداری وگذراندن دوران حاملگی.

برای تحقق یافتن این گونه اسباب واعتبار شرعی بدان، شرایط زیرلازم می باشد :

اول آنکه: اسباب ضروری در حال موجود باشد، نه متوقعی ومنتظره

دوم، نتایج حاصل از این اسباب و عوامل، به صورت یقینی باشند ونه وهمی وخیالی[12].

گفتار سوم: اقسام مختلف اسقاط جنین

سقط جنین را می توان به اقسام زیر تقسیم بندی نمود:

 بند 1) سقط عادی وطبیعی

گاهی ممکن است به علت بیماری یا عوامل محیطی یا علت ژنتیکی و .. جنین سقط شود. به این قبیل سقط ها سقط عادی وطبیعی می گویند. با توجه به اینکه در سقط عادی وطبیعی جرم وجنایتی تحقق ندارد و کسی عامل آن نیست. مجازاتی نیز پیش بینی نشده است[13] . زیرا در حقوق اسلام مجازات تابع جرم وجنایت است، در صورتی که عنصر مادی ومعنوی جنایت تحقق یابد، مجازات نیز مطرح می شود. از آنجا که در سقط عادی جرم وجنایتی رخ نداده است، مجازات آن منتفی خواهد بود.[14]

بند 2) سقط طبی و درمانی

گاهی ممکن است به جهت حفظ جان مادر، نیاز به سقط باشد، در این صورت بنابر ضرورت و توصیه پزشک متخصص جنین سقط می شود، در این نوع سقط نیز با توجه به این که جرم وجنایت تحقق ندارد وبرای حفظ جان مادر چنین تصمیمی گرفته می شود ؛ اجرای مجازات نیز مطرح نمی باشد. زیرا در این نوع سقط رعایت مصلحت حفظ جان مادر مورد توجه می باشد وبه جهت اهمیت جان مادر حکم به سقط جنین داده می شود. ابتدا در اینجا لازم به توضیح می باشد که اسقاط جنین بنا بر تشخیص پزشک به جهت آنکه عنوان مجرمانه به خود نگیرد شرایطی خاص را دارا می باشد که اجمالا بدانها می پردازیم. سازمان بهداشت جهانی در یک تقسیم بندی کلی و جامع موارد سقط جنین مجاز در کشورهای مختلف را به چند گروه 1- نجات جان زن و حفظ سلامت جسمی و روان مادر یا جنین 2- سقط جنین ناشی از تجاوز به عنف ویا زنای با محارم 3- نقایص جسمانی 4- دلایل اقتصادی.. بنا به درخواست خود تقسیم کرده است. اکثریت کشورها نیز با دلایل وانگیزه های معلوم موضوع فوق را تجویز کرده ویا منع نکرده اند. چننکه در گذشته برخی از کشورها نظیر چین و سوئد در تمام موارد فوق اجازه ی سقط جنین را داده اند وبرخی نیز کمی محدودتر موارد را پذیرفته اند. با تاکید بر حساسیت موضوع کشورهای اسلامی نیز نسبت به مسأله سقط جنین در مقایسه با دیگر کشورها این مسأله را به صورت محدودتری تجویز نموده اند به گونه ای که در ایران نیز مطابق با طرح قانون سقط درمان تصویب شده از طرف شورای نگهبان ، سقط درمان با تشخیص سه پزشک قانونی مبنی بر بیماری جنین که پس از ولادت به علت عقب افتادگی یا ناقص الخلقه بودن موجب حرج مادر است، ویا بیماری مادر که تهدید جانی مادر است. ویا بیماری مادر که با تهدید جانی مادر توأم باشد. قبل از وسوج روح ( چهار ماهگی) با رضایت زن مجاز می باشد و مجازات مسئولیتی متوجه پزشک نخواهد بود. دکتر عباسی شیخ الاسلامی[15]، حقوق دان و مدرس دانشگاه نیز در این باره اظهار می دارد که قانون سقط جنین که در مجلس تصویب گردید، بنابریک قاعده عقلی است و برای بهبود نسل آینده مفید خواهد. وضع عسر وحرج یک قاعده عقلی است وبا توجه به این که اگر بچه معلولی به دنیا بیاید ، هزینه هایی را برای خود ، والدین و جامعه دربرخواهد داشت، لذا این قانون می تواند از این موارد جلوگیری کند .

مطلب مشابه :  وجه افتراق جعل مادی و جعل معنوی

 

بند 3) سقط جنین جنایی

سقط جنین جنایی عبارتست از آنکه کسی به سبب جنایتی، جنینی که در رحم مادر است را از بین ببرد، خواه سقط جنین از روی عمد وقصد و اراده  جنایتکار باشد ویا غیر عمدی وبدون قصد اراده ویا از روی اشتباه وخطا باشد. سقط جنینی که جرم به حساب می آید وبرای آن مجازات تصور شده است، این قسم سقط چنین است:

کیفر ومجازات در اینجا با توجه به شخص جانی ، حالات متفاوتی خواهد داشت. زیرا جانی یا خود مادر است ویا غیر او. در حالت اخیر غیر مادر به طور عمدی مباشرت به اسقاط جنین کرده اند. که این کار را از طریق ضرب وشتم واذیت وآزار زن حامله انجام داده و یا به دنبال درخواست مادر وتمکین وی در مقابل او با دادن دارو و وسائل دیگر اقدام به سقط نموده است و فرد مرتکب یا پزشک یا داروفروش می باشد و یا از افراد عادی است. کیفر سقط جنین نیز به تبع این حالات با یکدیگر متفاوت است که در مباحث آینده به طور تفصیلی بدان پرداخته خواهد شد.[16]

همچنین در تقسیم بندی دیگری نیز می توان انواع سقط جنین را اینگونه بیان  نمود :

در حقوق جزای ایران وبه پیروی از فقه امامیه[17] سقط جنین ممکن است مانند سایر جنایات وارد بر انسان به صورت عمد وشبه عمد وخطای محض اتفاق افتد و ملاک عمد وخطایی بودن آن نیز همانند سایر جنایات است. این ملاک ها در مواد 206 [18]، 295 [19]، 296[20]  قانون مجازات اسلامی عنوان شده است. در موارد خطای محض وشبه عمد؛ چه جنین روح پیدا کرده باشد وچه نکرده باشد؛ دیه ثابت خواهد بود که حسب مورد عاقله جانی یا خود او شخصاً می پردازد. اما آنچه مورد اختلاف وبحث اصلی این تحقیق می باشد، حکم سقط جنین به صورت عمدی، در قوانین جزائی ایران و دیدگاه های مختلف حقوق دانان و فقها در این خصوص می باشد. که در مباحث آینده به طور مفصل بدان پرداخته خواهد شد.

 

[1] – جوهری . کلمه سقط طریحی . جلد2 . صفحه 286

[2]ابن منظور . (1990م ). لسان العرب . الطبعه الاولی . دارالفکر بیروت . جلد 7 . صفحه 216

[3] – طریحی . شیخ فخرالدین . جلد 2 . صفحه 385

[4] – قلعجی . کلمه سقط . صفحه 175

– دکتر نوری . رضا . مقاله کیفر سقط جنین در قانون مجازات اسلامی [5]

[6] – شامبیاتی . هوشنگ . حقوق کیفری اختصاصی . جلد اول . صفحه 404

– قانون مجازات اسلامی .  مصوب 1370[7]

– قانون مجازات اسلامی . مصوب 1370[8]

– همان منبع [9]

[10]– شامبیاتی . هوشنگ . حقوق کیفری اختصاصی .  جلد اول . صفحه   410- 409

[11] -همان منبع . صفحه  411- 410

1– نعمتی . احمد . مقاله سقط جنین از دیدگاه فقه مقارن . گروه فقه دانشگاه الهیات، مذاهب اسلامی، تهران، ایران . شماره 4 . صفحه 370 – 374

[13] – افتخاری . بررسی جرم سقط جنین . صفحه 74

2 دکتر سید عسکری حسینی مقدم . مقاله مسولیت کیفری سقط جنین . بتاریخ 5/2/88

 

  دکتر شیخ السلامی . عباس . جزوه جزای اختصاصی . دانشکده حقوق دانشگاه آزاد اسلامی . واحد مشهد . 1385 [15]

دکتر سید عسکری حسینی مقدم . مقاله مسولیت کیفری سقط جنین . موضوع فقه کیفری . بتاریخ 5/2/88[16]

[17]  خمینی . روح الله . تحریر الوسیله . قم .  مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان . جلد 2 . مسأله 10 . صفحه 598

2– قتل در موارد زیر قتل عمدی است :

الف- مواردی که قاتل با انجام کاری قصد کشتن شخص معین یا فرد یا اقرادی غیر معین از یک جمع را دارد خواه آن کار نوعا کشنده باشد خواه نباشد ولی در عمل سبب قتل شود.

ب- مواردی که قاتل عمدا کاری را انجام دهد که نوعا کشنده باشد ؛ هرچند قصد کشتن شخص را نداشته باشد.

ج- مواردی که قاتل قصد کشتن را ندارد و کاری را که انجام می دهد نوعا کشنده نیست ولی نسبت به طرف بر اثر بیماری و یا پیری ویا ناتوانی یا کودکی و امثال آنها نوعا کشنده باشد و قاتل نیز به آن آگاه باشد.

3– در موارد زیر دیه پرداخت می شود :

 الف- قتل یا جرح یا نقص عضو که به صورت خطاء محض واقع شود…..

ب-  قتل یا جرح یا نقص عضو که به صورت خطاء شبه عمد واقع شود….

ج- مواردی از جنایت عمدی که قصاص در آنها جایز نیست.

4– در مواردی که کسی قصد تیر اندازی به کسی یا شیئی یا حیوانی را داشته باشد و تیر او به انسان بی گناه دیگری اصابت کند عمل او خطای محض محصوب می شود.

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92