رشته حقوق

مفهوم حقوق حیوانات در حفظ و نگاهداری

: حقوق حیوانات در حفظ و نگاهداری

 

همانطور که حیوانات چه اهلی و چه تحت عنوان حیات وحش منافعی برای انسان دارند و در زندگی بشر  و چرخه زیستی وی نقش ایفا می کنند ما انسان ها نیز وظایفی در قبال آنان بر عهده داریم و لااقل در راستای منافع خود نیز باید حداقل استاندارد رفتاری با حیوانات را رعایت نماییم .

این حقوق شامل حق برخورداری از محیط مناسب جهت نگهداری ، در صورت نگهداری از حیوان و یا عدم تخریب زیستگاه های طبیعی برخی حیوانات و هم چنین حق تغذیه مناسب و سایر امکانات می باشد .

 

 

گفتار اول : حق بهره مندی حیوان از محیط مناسب

 

حق بهره مندی از محیط مناسب با امکانات بهداشتی و رفاهی مرتبط با حیوان برای حیوانات اهلی و خانگی و حق پایداری محیط و زیستگاه حیات وحش از حقوق اولیه حیوانات به شمار می رود .

  1. برپایه ادبیات دینی ، اهل شرع این حکم را بدیهی می دانند که جایز نیست انسان حیوانی را به گونه ای رها سازد که از تشنگی یا گرسنگی و یا از هر گونه فشار و آزار و اذیتی تلف شود . بلکه باید به اندازه کافی آب و غذا در اختیار او قرار دهد و از گرما و سرمای کشنده حفظش کند . به همان سان که نباید او را در معرض آزار و اذیت حیوانات دیگر قرار دهد و در این حکم میان انواع حیوانات تفاوتی نیست .[1]
  2. در مورد حفاظت از زیستگاه های طبیعی هم این حکم جاری است و هیچکس حق ندارد صدمه ای به محل زندگی حیوانات وارد سازد . قوانین داخلی همانطور که گذشت در این باره صریح و واضح است .
  3. باید توجه داشت که نفقه حیوانات اندازه معینی ندارد و آن چه واجب است برآوردن نیازهای خوردنی و نوشیدنی و تهیه محل سکونت مناسب برای حیوان است که با توجه به زمان و مکان و نوع حیوان فرق می کند . البته صاحب حیوان می تواند او را رها سازد تا حیوان با چرا به زندگی خود ادامه دهد . در این فرض ، اگر حیوان بتواند با چرا نیازهای خود را برآورد ، مشکلی در کار نیست و اگر نتواند ، مالک حیوان باید علوفه او را تأمین کند . اگر مالک از تأمین نیازهای حیوان سرباز زند و نیز او را رها نسازد که در صحرا بچرد ، در صورتی که حیوان حلال گوشت باشد ، باید او را ذبح کند ، در غیر این صورت ، یا باید او را بفروشد و یا نیازهای او را تأمین کند .
  4. اگر مالک حیوان نتواند یکی از امور یاد شده را انجام دهد درجامعه اسلامی حاکم به نیابت از او آن چه را مصلحت بداند انجام می دهد ؛ بدین سان که اگر تهیه خوراک حیوان از مال او مستقیماً امکان داشته باشد (مثلاً مالک دام ، علوفه داشته باشد) ، نیاز حیوان را از مال او برآورده می کند و در غیر این صورت از طریق فروش اموال او ، علوفه دام را تهیه می کند ، و اگر مالک حیوان ، مالی نداشته یا فروش حیوان بیشتر به منفعت او باشد ، حیوان را می فروشد ، و اگر اجاره آن بیشتر به نفع مالک باشد آن را اجاره می دهد ، و خلاصه حاکم شرع در این مسأله باید مراعات مصلحت مالک را بکند .[2]
  5. اگر حیوان حلال گوشت نبوده و فروختن آن ممکن نباشد با این حال از آن روی که برخی از اجزای آن مانند پوست و پشم قابل استفاده و عرضه به بازار است و تذکیه ( ذبح شرعی ) آن امکان داشته باشد ، در اینکه آیا باید مالک را بر تهیه خوراک و نیازهای دیگر حیوان مجبور ساخت یا تذکیه آن نیز جایز است ، میان فقهای بزرگ شیعه اختلاف نظر است

شیخ طوسی ذبح آن را جایز نمی داند . لیکن به نظر می رسد تذکیه آن جایز باشد. اگر یکی از لوازم زندگی حیوان مانند علوفه و … در اختیار شخص دیگری باشد باید از او خریداری شود [ و اگر وی نیاز اضطراری بدان نداشته باشد ، فروختن بر او واجب است] .

علامه حلی در کتاب ” قواعد الاحکام” نوشته است : اگر خوراک و یا دیگر نیازهای حیوان فقط در دست یک نفر باشد برای ادامه زندگی حیوان می توان آن را با زور و غاصبانه از او گرفت و نیازهای حیوان را فراهم آورد .

فاضل هندی در کتاب ” کشف اللثام ” بر این باور است که اگر کسی برخی وسایل پزشکی دام ـ از قبیل نخ جراحی ـ را در اختیار نداشت و راه مشروعی برای به دست آوردن آن نباشد ، می تواند آن را از طریق تصرف غاصبانه فراچنگ آورد ، همان طور که اگر خود انسان از گرسنگی در معرض تلف باشد برای حفظ جان خود به مقدار ضروری جایز است به زور و از سر اجبار به نیاز خود دست یابد ؛ زیرا انسان و حیوان هر دو دارای روح محترم هستند و از این زاویه با هم مشترک اند [ از این روی حفظ هر دو واجب است ] و نیز قاعده لاضرر درباره هر دوی آن ها جریان دارد .

  1. اگر حیوان بچه ی شیری داشته باشد ، باید مالک اجازه دهد به مقدار کافی از شیر مادرش بنوشد ؛ زیرا نوشیدن شیر به مقدار کافی از نفقه حیوان به شمار می آید . برخی از فقیهان اهل سنت بر این باورند که تنها واجب است بچه حیوان به مقدار ضرورت که بقای او را در پی داشته باشد و مانع مرگ او شود از شیر مادر بنوشد و لازم نیست به وی اجازه داده شود به مقدار کافی از آن بنوشد ، لیکن این نظریه ضعیف و بی دلیل است[3].
مطلب مشابه :  خصوصیات عقد صلح از لحاظ حقوقی

آری مالک در این فرض می تواند مقداری از شیر را که زاید بر خوراک بچه حیوان است ، بدوشد و نیز به مقداری که فرزند حیوان می تواند با چریدن در صحرا غذای خود را تأمین کند ، شیر مادر را بدوشد .

اگر دوشیدن شیر برای خود حیوان به دلیل کمبود علف و یا هر دلیل دیگر زیان آور باشد، دوشیدن او جایز نیست . اما اگر دوشیدن شیر برای حیوان و بچه اش ضرری نداشته باشد بهره نگرفتن از شیر او مکروه است و یا جایز نیست ؛ زیرا به ضایع کردن مال می انجامد . لیکن مالک باید مراقب باشد تا آخرین قطرات شیر را از پستان حیوان بیرون نکشد ؛ زیرا سبب آزار او می شود.[4]

در اسلام ، از مهمترین حقوق حیوان بر صاحبش ، تأمین وسیله زندگی حیوان است ؛ به طوری که در برخی کتب فقهی ، یکی از مصادیق صدقات ، غذا دادن به حیوانات نظیر حیوانات آبزی معرفی شده و برای آن ثواب بسیاری زیادی ذکر گردیده است که نشان از اهمیت دادن اسلام به مسأله نفقه و غذای حیوانات دارد .

 

 

 

 

 

بند اول : گستره نفقه حیوانات در فقه

در زمینه نفقه حیوان چند مسأله قابل توجه است  :

 

الف :  موارد نفقه حیوان

نفقه و وسایل زندگی حیوان اعم است از خوراک ، آشامیدنی ، مسکن ، دارو و هر ماده ضروری معیشت و ادامه حیات . اگر حیوان بتواند در مراتع و دیگر جایگاه‌های قابل تغذیه زندگی خود را تأمین کند ، مالک حیوان می‌تواند آن را برای چریدن و آشامیدن رها کند و اگر حیوان نتواند از آن جایگاه‌ها زندگی خود را تأمین کند ، واجب است مالک وسایل معشیت حیوان را فراهم کند . همچنین اگر حیوان نتواند به حد کافی تغذیه خود را اداره کند ، واجب است مالک بقیه تغذیه او را به حد کفایت تأمین نماید .

 

ب ـ وظایف مالک و حاکم در زمینه نفقه حیوان

 

اگر صاحب حیوان از انجام وظایف خود و اداره حیوان خودداری کند ، حاکم نخست او را ارشاد و مجبور به اداره زندگی حیوان می‌کند . اگر صاحب حیوان از اطاعت حاکم تمرد کند ، حاکم باید راه دیگری انتخاب کند که حیوان را از فشار زندگی نجات بدهد ؛ مانند فروش حیوان یا ذبح آن . در صورتی که گوشتش قابل خوردن باشد ، یا رها کردن حیوان تا دیگران معیشت آن را به عهده گیرند . منتهی اگر رها کردن حیوان موجب مزاحمت تصرف کنندگان باشد ، حاکم می‌تواند حیوان را یکباره یا تدریجاً بفروشد و قیمت آن را به صاحب مال بدهد[5].

اگر زندگی حیوان با یکی از راههای فوق تأمین نگردد ، حاکم به جای صاحب مال اقدام به تأمین زندگی حیوان می‌نماید و به هر نحوه که وضع حیوان مقتضی است و امکانات موجود برای رهایی آن اجازه می‌دهد ، عمل می‌کند .

در صورت امتناع صاحب حیوان ، حاکم می‌تواند از سایر اموال صاحب حیوان فروخته ، معیشت حیوان را تأمین کند و اگر تأمین زندگی با اجاره دادن حیوان امکان‌پذیر باشد ، حاکم می‌تواند آن را به اجاره بدهد .[6]

صاحب جواهر می‌گوید : به مجرد اینکه صاحب حیوان از اداره زندگی حیوان امتناع بورزد و هیچ راهی را برای رهایی جاندار انتخاب نکند ، حاکم مجبور نیست که صاحب حیوان را به اداره زندگی حیوان اجبار نماید ، بلکه به جهت ولایتی که دارد ، اقدام به تأمین حیات جاندار می‌نماید .

اگر مواد معیشت حیوان نزد صاحب حیوان وجود نداشته باشد و شخص دیگری آن مواد را داشته باشد ، واجب است که صاحب حیوان آن مواد را بخرد و اگر صاحب ماده از فروش آن امتناع بورزد ، جایز است صاحب حیوان در موقع ضرورت آن را با ضمانت مثل همان ماده یا قیمت آن غصب کند ، چنان‌که غصب ماده ضروری معیشت برای انسان جایز است . البته غصب ماده ضروری معیشت برای ابقای حیوان هنگامی جایز است که خود صاحب آن ماده یا حیوانی که در اختیار اوست ، احتیاج حیاتی به آن ماده نداشته باشد .

مطلب مشابه :  آشنایی با انواع زمین

مالک موظف است علاوه بر نفقه خود حیوان ، مراقب تأمین وسایل ادامه حیات بچه حیوان نیز باشد . بنابراین اگر جاندار بچه شیرخوار داشته باشد ، باید به اندازه کفایت تغذیه بچه ، شیر در پستان مادر نگهداری شود . لذا اگر شیر مادر فقط به اندازه احتیاج تغذیه بچه‌اش بوده باشد دوشیدن شیر مادر حرام است ، البته اگر دوشیدن شیر حیوان ضرری به حیوان یا بچه‌اش نرساند یا اگر بچه از علف بیابـان تغذیه کند ، دوشیـدن شیر واجب است ، زیرا در غیر ایـن صورت مـال مفید اسراف می‌شود .[7]

در مواردی که وسیله حیات به یکی از چند حیوان کفایت کند به طوری که یکی از آنها با آن وسیله بتواند نجات پیدا کند و بقیه هلاک شوند مانند اینکه مقداری آب باشد که فقط یکی از حیوانات را بتواند نجات بدهد ، فرض بر دو گونه است :

الف‌ـ در صورتی که حیوانات از همه جهات حیاتی مساوی باشند ، مکلف در به کار بردن وسیله حیات برای ادامه زندگی هر یک از این حیوانات مخیر است .

ب ـ حیواناتی که از همه جهات مساوی نبوده باشند ، مانند سگ غیر مضر و گوسفند ، بدان جهت که پایان دادن به حیات گوسفند با ذبح شرعی امری است قانونی ولی مردن سگ از تشنگی خلاف قانون است ، لذا آب به سگ داده می‌شود تا بدون علت هلاک نشود . با نظر به ملاک فوق مثلاً اگر جانداری بتواند تا دو روز از تشنگی هلاک نشود . مانند شتر ، ولی جاندار دیگر تا آن مدت نتواند دوام بیاورد ، مسلم است که آب را به جاندار دوم باید داد .[8]

 

بند دوم : نفقه حیوانات در حقوق امریکا

حمایت از حیوانات در قانون ایالت ایلینویز ایالات متحده ی آمریکا مصوب دسامبر  2007  [9]

 

در زمینه حقوق حیوانات در این قانون در بخش سوم ، ماده ی 03- 3 می خوانیم :

” در مورد حیواناتی که دچار بیماری شده و نمی توانند بدون کمک راه بروند ، باید با رحم و شفقت مورد درمان قرار بگیرند . مراقبت های دامپزشکی برای کاهش درد و رنج آنها باید به کار گرفته شود و یا در صورتی که امکان معالجه وجود ندارد ،  باید حیوان را بدون درد و ناراحتی کشت . “

در این خصوص قانون در ماده ی 03-3 مقرر نموده :

” هر کس که حیوانات را حفاظت می کند یا مورد کنترل قرار می دهد مجبور به معالجه ی حیوانات می باشد و این کار باید مهربانانه و همراه با رحم و شفقت صورت پذیرد  و تمات هزینه ها در این خصوص به عهده ی مالک می باشد ” .

آنچه در این قسمت مورد عنایت قانوگذار قرار گرفته رعایت حقوق حیوانات به عنوان بخشی از طبیعت است که باید مورد احترام قرار بگیرد . در این خصوص برای زمانی که حیوان دچار بیماری می گردد ، قانوگذار علاوه بر الزام مالک به درمان ، مالک و صاحب حیوان را ملزم نموده تا در رفتار خود نیز دارای رحم و عطوفت بوده و با رفتاری وحشیانه با حیوان برخورد نکند .

نیز برای کاهش درد و رنج حیواناتی که دارای درد هستند ، لزوم مراجعه به مراکز تخصصی در این زمینه را یادآوری می کند و النهایه هنگامی که چاره ای برای نجات حیوان نباشد ، تاکید می نماید که حیوان بدون درد و رنج کشته شود .[10]

قانوگذار آمریکا برای صاحبان حیوانات با وضع مقررات اخیر ، جبر قانونی برای مراجعه به مراکز درمانی ایجاد نموده است و برای امتناع از آن مجازات قانونی وضع نموده است . ضمن آنکه یاد آوری می کند که مالک خود باید از عهده ی هزینه در این خصوص بر آید . با این اقدام از حیوانات به گونه ای نرم حمایت نموده تا کسانی که استطاعت مالی لازم در این مورد را ندارند ، اقدام به نگهداری حیوان و پایین آوردن شانس زندگی او ، ننمایند .

[1] . برای مطالعه تفصیلی  ر.ک جواهر الکلام . ج 16.

[2] . سید محمد عبدالحى کتانى، نظام الحکومه النبویه، ج 2، ص 155 به نقل از: خاتم النبیین، ص 483.

[3] . ر.ک الخلاف شیخ طوسی ، کتاب الصید و الذباحه همچنین : ر.ک : مبسوط ، ج 6 ، ص 27 ؛ ارشاد الأذهان ، ضمن سلسله الینابیع الفقهیه ، ج 38 ، ص459.

[4] . سلسله الینابیع الفقهیه ، پیشین .

[5] جعفری ، محمد تقی ، رسایل فقهی ، مؤسسه نشر کرامت ،  1377، ج1، ص 116-117.

[6] .پیشین .

[7] علامه حلی ، پیشین ، ص 354

[8]  جعفری ، پیشین ص 119- 118

[9] – Illinois Animal Cruently Manual- ASPCA-Desember2007-Illinois Department Of Natural Resources – 2010- P 24.

[10] . David Mellor, Emily Patterson-Kane and Kevin J. Stafford – The Sciences of Animal Welfare (Ufaw Animal Welfare) –  (Sep 1, 2009 –  Wiley Blackwell. United state) .

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92