رشته حقوق

مصادیق آثار ادبی و هنری

مصادیق آثار ادبی و  هنری

 

الف- آثار ادبی :

با توجه به تعریف ارائه شده و تدقیق در قوانین ، آثار ادبی را می توان به سه گروه عمده تقسیم بندی کرد و آن ها را در سه قالب آثار نوشته ، آثار شفاهی و آثار اقتباسی که به عبارتی نشأت گرفته از آثار دیگر هستند تقسیم بندی کرد که مختصرا به ذکر  مفاهیم ، مصادیق خاص و  انواع آن ها می پردازیم :

بند 1- آثار نوشته :

در این گونه آثار همان طور که از اسم آن ها پیداست عنصر نوشتن ضرورت دارد . به تعبیری دیگر این گونه آثار  بایستی مکتوب گردند تا مورد حمایت قانون گذار قرار گیرند مانند کتاب یا رساله اما با توجه به گسترش روز افزون علم ظاهر این عنوان نبایستی باعث فریب ما شود به دلیل آن که قانون گذار ما در قانون تجارت الکترونیکی ، نوشته های الکترونیکی ( داده پیام ) را با شرایطی مورد حمایت قرار داده است این قانون در ماده ی 6  عنوان می کند : «هرگاه وجود یک نوشته از نظر قانون لازم باشد(داده پیام [1]) در حکم نوشته است . حمایت از آثار ادبی وهنری و نرم افزاری به صورت داده پیام در ماده ی62 همین قانون       پیش بینی شده است . حال این سئوال مطرح است که اگر اثرادبی تلفیقی از اثر نوشته سنتی و الکترونیکی بود قابل حمایت است یا خیر ؟ با توجه به بند آخر ماده ی 9  قانون تجارت الکترونیکی که داده پیام را به جای اسناد کاغذی مورد حمایت قرار داده ، بایستی به این سئوال پاسخ مثبت داد[2] . در نهایت این امر منجر به آن می شود که حمایت از آثار نوشته به دو عنوان آثار مکتوب به صورت سنتی و آثار مکتوب به صورت الکترونیکی ختم گردد .

جدا از این تقسیم بندی که به شکل و ظاهر این گونه آثار برمی گردد ما با تقسیمی ماهوی هم      روبه رو هستیم که در دل آثار نوشته نهفته است برخی از آثار نوشته اصلی هستند و به عبارتی دست مایه ی آن ها از ذهن خلاق پدیدآورنده تراوش کرده و برخی آثار نوشته تبدیلی هستند که گرچه پدیدآورنده خود با تلاشی به آن ها دست یافته اما دست مایه ی آن ها را از آثار قبلی دریافته و این طور می شود گفت که ریشه در آثار قبلی دارند .

در مورد این گونه آثار می توان گفت : در برخی از  این آثار شکل بیان از آثار دیگر برگرفته شده اما اصالت محتوا رعایت شده است مانند : جُنگ ها ، یا این که محتوا بر گرفته از آثار قبلی است و شکل جدیدی ارائه شده مانند : ترجمه ی آثار و  یا در حالی که عناصر اصلی اثر دیگر در آن ها نیز وجود دارد در  شکل بیان و  محتوا خلاقیت پدیدآورنده در این گونه آثار موجود است مانند : اقتباس ها . بنابراین از جمله مصادیق آثار ادبی نوشته می توان آثاری همچون : کتاب ، رساله ، جزوه ، نمایش نامه و هر نوشته دیگر ادبی را نام برد.

بند 2- آثار شفاهی :

همان گونه که از اسم این گونه آثار هویداست ، تفاوتی شکلی با آثار نوشته دارند بدین معنی که   این گونه آثار با این حال که بایستی عناصر یک اثر ادبی را داشته باشند اما به صورت مکتوب نیستند و شفاهی اند اما این بدان معنا نیست که در ادامه به صورت مکتوب در نیایند ، اظهار وجود و پدید آمدن آن ها به صورت شفاهی است مانند : کنفرانس ها ، خطابه ها و …  . با این وجود در حقوق ایران حتی اشاره ای هم به این گونه آثار نشده است .  برخی می گویند شاید بتوان با تکیه بر مدلول ماده ی 1 ق ح ح م م ه که عنوان   می دارد به هر پدیده ، صرف نظر از روش بیان یا ظهور یا ایجاد آن اثر اطلاق می شود ، این گونه آثار را نیز مورد حمایت قرار داد[3] . در حقوق فرانسه و آلمان نمونه هایی از حمایت از این آثار دیده می شود . به عنوان مثال در حقوق فرانسه و در بند 2 ماده ی 2112  قانون مالکیت فکری این کشور « کنفرانس ها ، خطابه ها، موعظه ها ، دفاعیات وکلا و سایر آثار دارای خصوصیات مشابه » مورد حمایت قرار گرفته است[4] .

معاهده ی برن به حمایت تلویحی از آثار شفاهی پرداخته و  نمونه هایی همچون کنفرانس ها ،   خطابه ها و سخنرانی ها را مورد حمایت قرار داده اما حمایت را به کتبی بودن آن ها مشروط کرده است که این امر شاید به دلیل تلقی نویسندگان این معاهده از اثر بوده که می پنداشته اند تنها زمانی که به صورت مکتوب درآمده باشد ظهور عینی دارد . از مصادیق خاص آثار شفاهی ادبی می توان به کنفرانس ها ،           آثار شفاهی مربوط به فرهنگ ، خطابه و موعظه اشاره کرد .

مطلب مشابه :  نفت ایران در گذر زمان

بند 3- آثار اقتباسی :

در ابتدای امر لازم است به بیان مفهوم آثار اقتباسی  بپردازیم . اثر اقتباسی اثری است که از آثار دیگر گرفته شده باشد یعنی عنصری از عناصر اثر اصلی در آن پیدا باشد . بنابراین این گونه آثار که هم از نظر شکل بیان و هم از نظر محتوا دارای اصالت هستند عناصر خاصی را از اثر اصلی یا ابتدایی به عاریت گرفته اند و این امر ما را به این نتیجه می رساند که اگر اثر اقتباسی باشد بایستی حقوق پدیدآورنده ی اثر اصلی پرداخت شود .

در حقوق ایران و  در ق ح ح م م ه حمایت صریحی از آثار اقتباسی نشده است اما در  موادی از این قانون اشاراتی به آثار اقتباسی کرده است به عنوان مثال در بندهای 6 و 7  ماده ی 5  این قانون بیان می دارد : «پدیدآورنده ی اثرهای مورد حمایت این قانون می تواند استفاده از حقوق مادی خود را در کلیه موارد از جمله موارد زیر به غیر واگذار کند …

6- استفاده از  اثر در کارهای علمی ، ادبی ، صنعتی ، هنری و تبلیغاتی .

7- به کار بردن اثر در فراهم کردن ، پدید آوردن اثرهای دیگر که در ماده ی دوم این قانون درج شده است.»

این موارد نشان دهنده ی آشنایی قانون گذار  با این گونه آثار است . علاوه بر این مفهوم خاص اثر اقتباسی مفهومی عام نیز دارد که شامل تلخیص ، تفسیر ، به روز کردن و تصحیح اثر قبلی است . برای نشان دادن تفاوت میان اثر اقتباسی به معنای خاص و اثر اقتباسی به معنای عام کافی است بدانیم تغییرات در  اثر اقتباسی عام جزئی اند و اثر جدید عمدتا در قالب اثر مورد اقتباس می باشد اما در اثر اقتباسی به مفهوم خاص، یک نوع اثر به نوع دیگری تغییر پیدا می کند به عنوان مثال از یک شعر برای تدوین داستانی استفاده          می شود[5] . از مصادیق این گونه آثار می توان ترجمه ی آثار و جنگ ها را نام برد.

ب- آثار هنری :

در مورد آثار هنری تقسیم بندی دقیقی نمی توان ارائه کرد اما برای تقریب به ذهن و شناخت بهتر   این گونه آثار به ذکر سه ویژگی عمده که معمولا هر کدام از این گروه با آن شناخته می شود ، پرداخته و چند مصداق خاص آن را ذکر می کنیم :

بند 1-  آثار شنیداری :

این گونه آثار که معمولا آثار موسیقایی و  ترانه ، سرود و تصنیف را در بر می گیرد آثاری هستند که از طریق حس شنوایی قابل شناخت هستند . البته قانون گذار در بند 4 ماده 1  ق ح ح م م ه این آثار را که به هر  ترتیب و روش ، نوشته و ضبط یا نشر شده باشد از اثرهای مورد حمایت آن قانون تلقی کرده است اما نوشته بودن این گونه آثار به حمایت آن صدمه ای وارد نمی آورد و قانون گذار برای پدید آمدن و در حقیقت اثبات وجود این آثار روش های خاصی را پیش بینی کرده است .

به طور خاص در مورد آثار موسیقایی بایستی گفت برخی از نویسندگان معتقدند بحث اصالت در آثار موسیقی متفاوت است از اصالت در آثار ادبی و هنری . آن ها اصالت در اثر موسیقایی را اصالت در هماهنگ سازی ریتمی خاص در آهنگی معین می دانند که بایستی توسط کارشناسان موسیقی مورد تشخیص قرار بگیرد و سعی در جداسازی موسیقی از آثار دیگر دارند[6] .

بند 2- آثار دیداری :

این گونه آثار ، آثاری هستند که از طریق حس بینایی قابل دریافت و شناختند مانند : نقاشی ، اثر عکاسی و… البته همان طور که گفته شد این تقسیم بندی به طور مطلق نیست ولی عموما می توان گفت : آثار دیداری را افرادی می توانند دریافت کنند که از نعمت چشم بهره مند باشند .آثاری نیز وجود دارد که از تلفیق هر دوی این آثار به وجود آمده اند به عنوان مثال : آثار سینمایی تلفیقی از آثار دیداری و نوشتاری اند .

مطلب مشابه :  قرعه در حقوق موضوعه ی ایران

آثار عکاسی همان طور که قبلا هم بیان شد ، با وجود این که در ق ح ح م م ه به صراحت در بند 8 ماده ی 2 مورد حمایت قرار گرفته اند اما در سطح جهان چهار سیستم حمایتی متفاوت از این آثار وجود دارد. مطابق نظام اول آثار عکاسی ، بدون شرط خاص مشمول حق مولف است . در نظام دوم آثار عکاسی با داشتن شرایطی خاص مشمول نظام حق مولف می شوند . از جمله ی این شرایط محتوای هنری و تاریخی اثر و یا انتخاب موضوع و شرایط اجرای اثر عکاسی است که می تواند آن را به عنوان اثری فکری معرفی کند .

در سیستم حمایتی سوم آثار عکاسی به اثر ساده و اثر دارای ارزش تاریخی تقسیم شده و مدت حمایت از آن ها متفاوت است و بالاخره در سیستم چهارم آثار عکاسی تحت قانون خاص مورد حمایت قرار می گیرند . همان طور که ملاحظه گردید حمایت از آثار عکاسی تحت عنوان اثری هنری در برخی از نقاط جهان مورد تردید واقع شده است [7]  .

بند 3- آثار هنری کاربردی :

این گونه آثار همان گونه که از اسم آن ها پیداست با این که اثری هنری اند اما برخی کاربردی فنی ، علمی داشته مثل : اثر معماری از طریق طرح و نقشه ی ساختمان که در بند 7  ماده ی 2  ق ح ح م م ه آمده است و یا نقشه کشی و طراحی کارهای سه بعدی مرتبط با جغرافی که در معاهده ی برن بند 2 آورده شده است و برخی دیگر در کالاهایی نمایان شده اند مثل هنرهای دستی ، صنعتی ، نقش قالی و گلیم .

این آثار علاوه بر مقررات مدل1982 ( مدل وایپو و یونسکو برای قوانین ملی در حمایت از نمودهای فولکلور در مقابل بهره برداری غیر قانونی و سایر اعمال زیان بار ) و حتی قبل از آن در ق ح ح م م ه  تحت عنوان اثر ابتکاری مربوط به هنرهای دستی ، صنعتی ، نقش قالی و گلیم مورد حمایت قرار گرفته است و یکی از مباحث بسیار مهم و جدی مطرح در کمیته ی بین الدولی مربوط به دانش سنتی و فولکلور و منابع ژنتیک سازمان جهانی مالکیت فکری بوده است[8] .

در پیش نویس لایحه ی مربوط به حقوق مالکیت ادبی و هنری ، آثاری از قبیل اثر هنری کاربردی مورد حمایت قرار گرفته است[9] . بند 25  ماده ی 2  پیش نویس لایحه مربوط به حقوق مالکیت ادبی و هنری این گونه ترسیم شده است :” اثر هنرهای کاربردی ، عبارت است از یک اثر هنری ، با خصوصیات کاربردی یا اثری که در یک کالا متبلور شده است ؛ اعم از این که به طریق دستی یا صنعتی تولید شده باشد .”

[1] .بند الف ماده 2 قانون تجارت الکترونیکی، داده پیام را هر نمادی از واقعه، اطلاعات یا مفهوم می داند که با وسایل الکترونیکی، نوری ویا فناوری های جدید، اطلاعات تولید،دریافت، ذخیره یا پردازش شود.

[2] . ستار زرکلام، پیشین ،ص58.

[3]. حمید آیتی، حقوق آفرینشهای فکری با تاکید بر حقوق آفرینشهای ادبی وهنری، نشر حقوقدان، چاپ اول پائیز 1375،ص106.

[4] . ستار زرکلام، قانون مالکیت ادبی و هنری فرانسه و آلمان ، انتشارات سازمان مدیریت و  برنامه­ریزی ، چاپ اول ، سال 1384،ص31.

[5]  . ستار زرکلام،حقوق مالکیت ادبی وهنری،انتشارات سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها(سمت)،تهران، چاپ اول ، بهار 1387 ، ص 60 ، شماره ی  59 .

[6] . کلود کلمبه ، ترجمه و توضیح علی رضا محمد زاده وادقانی، پیشین ،  ص 49.

[7] . همان ، ص52 .

[8] . سید حسن میر حسینی ، نگاهی اجمالی به قوانین و مقررات مربوط به حقوق مالکیت ادبی و هنری ایران ومقایسه آن ها با مقررات بین المللی ، مندرج در سخنرانی ها و مقالات هایش تخصصی بررسی حقوق نشر کتاب در ایران ، چالش ها و رهیافت ها ، انتشارات خانه ی کتاب زیر نظر موسسه شکیب ، چاپ اول ، تهران ، زمستان 1381 ، ص 66 .

[9] . سید حسن میر حسینی، مقدمه ای بر حقوق مالکیت معنوی، انتشارات میزان، تهران، چاپ دوم، زمستان 1385 ، ص 236 .

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92