رشته حقوق

مبانی حقوقی شکار و صید حیوانات

: مبانی شکار و صید حیوانات

 

شکار حیوانات که به موازی آفرینش انسان توسط بشر وجود داشته در ابتدا جهت برطرف کردن نیازهای ضروری زندگی و بیشتر برای تهیه غذا و پوشاک انجام می گرفته ، بعدها و رفته رفته شکار برای برخی جنبه تفریحی و اشرافی به خود گرفته و صرفا به عنوان تفریح و سرگرمی محسوب می شده است .

در عصر ما نیز این امر به وفور مشاهده می شود که حیات حیوان و با واسطه ، حیات و زیست انسان ها به واسطه شکار صرفا جهت وقت گذرانی و تفریح به خطر می افتد .

در این مبحث موضوع شکار و صید حیوانات و مسایل مرتبط یا آن مورد بررسی قرار می دهیم .

 

 

گفتار اول : جواز صید و شکار و محدودیت ها

 

صید و شکار از جمله مواردى که در کتب فقهى ما به آن اشاره شده و از آن ، حکم حرمت کشتن بى دلیل حیوانات استفاده مى شود ، حکم به حرمت صید و شکار حیوانات است . لذا صید حیوانات در غیر نیاز شخصى – براى تهیه غذا ویا فروش آن براى امرار معاش – جایز نیست و اگر صید و شکار حیوانات نیازمند به سفر باشد ، آن سفر ، معصیت به حساب مى آید و نماز صیاد مسافر کامل بوده و شکسته نمى باشد و اگر در ماه رمضان باشد روزه بر او واجب است . لذا فقها سفر براى شکار را از مصادیق بارز سفر معصیت ، ذکر فرموده اند .

بنابراین آنچه جواز به شکار و صید به شمار می رود ، بر آوردن نیاز شخصی جهت خوراک و نیز تهیه وسایل زندگی مانند لباس و . . . و یا استفاده از چربی حیوانات برای سوخت است و در مرحله ی بعد امکان فروش گوشت و پوست و . . . حیوان برای امرار معاش و گذران زندگی و تهیه پول می باشد . در این صورت بحثی تحت عنوان شکار تفریحی و جهت خوشگذرانی ممنوع قلمداد می گردد .

شکار و صید بى جهت حیوان ، معصیت و گناه به حساب آمده و مورد نهى قرار گرفته است . در سایر موارد نیز شکار حیوانات براى خود احکامى داشته و در مواردى براى رعایت حال حیوان محدودیت هایى در فقه ذکر گردیده است .

 

  1. شکار نوزاد حیوانات :

 

جواز شکار در صورتى است که حیوان بتواند حداقل دفاع را از خود بکند و امکان فرار داشته باشد . لذا در صورتى که هنوز حیوان در سن نوزادى قرار دارد و امکان فرار و یا پرواز را نداشته باشد ، باید از شکار آن پرهیز کرد .

شیخ صدوق در این باره مى گوید : شکار نوزاد حیوانات از لانه هایشان در کوه یا چاه و یا نیزار تا زمانى که قادر به پرواز نباشند ، جایز نمى باشد[1]..

در شرایط جواز صید نیز تصریح شده که حیوان باید « ممتنع » باشد ، یعنى امکان فرار داشته باشد . لذا در جواز صید نوزاد پرندگان اشکال شده و در صورت صید ، استفاده از گوشت آنها جایز نیست .

بنابراین اولین نکته ای که مورد توجه قرار گرفته است در دو مورد محدودیت شکار ایجاد می نماید :

1-1) امکان فرار

2-1) امکان دفاع

 

  1. شرایط ذبح حیوانات :

 

از موارد نهی شده دیگر پرهیز از رنج دادن حیوان هنگام ذبح است ، همانطور که در مطالب گذشته اشاره شد ، کشتن بى دلیل حیوانات ممنوع است و درصورت نیاز ، باید بر اساس موازین شرعى به ذبح آنها پرداخت . رعایت حال حیوان تا بدان جا مورد عنایت قرار گرفته است که هنگام ذبح نیز توجه به نکاتى لازم است تا این عمل به آسانى انجام پذیرفته و تاحد ممکن از رنج کشیدن حیوان کاسته شود .

مجموعه توصیه هایى که در این باره ذکر شد ، به خوبى بر ادراک و شعور حیوان دلالت داشته و به ما مى فهماند که باید با کمال رفق و مدارا و عطوفت با او برخورد کرد . رعایت این نکات شامل قبل از ذبح و هنگام آن و بعد از ذبح مى باشد .

شهید ثانى پس از ذکر وظایفى که رعایت آنها هنگام ذبح لازم است به دوحدیث از پیامبر اکرم (ص) اشاره مى کند : [2]

الف ) پیامبر اعظم مى فرماید : خداوند احسان در همه امور را برشما لازم داشته است . پس زمانى که حیوانى را ذبح مى کنید به خوبى ذبح را انجام دهید و چاقوى ذبح را تیز کنید و آب را به او عرضه دارید .

ب ) پیامبر اکرم (ص) دستور فرمود که براى ذبح ، چاقو را تیز کنید و از جلوى چشمان دیگر حیوانات دور شوید ( و جلوى چشم حیوانى ، حیوان دیگر را ذبح نکنید ) و فرمودند : زمانى که یکى از شما ذبح حیوانى را انجام مى دهد خود را به وسایل مورد نیاز تجهیز کند[3].

پس روشن است که این توصیه ها در راستاى راحتى ذبح حیوان است تا حیوان رنج مضاعف را متحمل نشده و زجرکش نگردد .

کندن پوست حیوان بلافاصله پس از ذبح از نظر مشهور فقها ،  و یا قطع عضوى از اعضاى آن بلافاصله پس از ذبح  و قبل از آن که بدن حیوان سرد گردد مکروه و عملى ناپسند است . حتى برخى از فقها ، همانند شیخ طوسى[4]– ، ابن زهره و شهید[5]، حکم به حرمت این عمل داده اند و فاضل هندى در این مساله  همانند شهید (ره) ، قول به حرمت را بر مى گزیند و تقویت مى کند .

ایشان در تعلیل این فتاوی به این نکته اشاره مى کنند که این عمل موجب رنج دادن و اذیت کردن حیوان است و در روایات ما از اذیت کردن حیوانات نهى شده است .

عده اى بنا بر ظاهر روایات ، نهى را حمل بر حرمت کرده و برخى دیگر حمل بر کراهت  نموده اند . فلسفه تشریع این حکم ممنوعیت آزار و اذیت حیوانات و حرمت رنج دادن آنها مى باشد .

شهید ثانى (ره) نیز پیرامون همین حکم و زمان آن پس از ذبح مى گوید :[6] ممکن است حکم به کراهت از این باب باشد که موجب اذیت و زجر کشیدن حیوان مى شود و این در صورتى است که هنوز حیوان شعور داشته و نمرده باشد . اما سلاخى قبل از سرد شدن بدن حیوان ملازم با زمان شعور و زنده بودن حیوان نیست ، بلکه اعم از قبل و بعد از مرگ است و ممکن است حیوان مرده باشد ولى هنوز بدن او سرد نشده باشد . اما ظاهر کلمات فقها این است که میان زنده بودن و سرد نبودن بدن ملازمه است .[7]

در این مساله نیز مورد اصلى بحث ممنوعیت آزار و اذیت حیوان است و تا بدان جا براین مساله تاکید شده است که در آخرین لحظه هاى زندگى حیوان ، نیز رنج دادن حیوان ناپسند شمرده شده است .

مطلب مشابه :  ضمانت اجرای نقض تعهدات اطلاعاتی بیمه ­گذار در قرارداد بیمه

 

  1. فلج کردن حیوانات برای ذبح

 

امروزه در برخى از کشتارگاه ها براى ذبح حیواناتى که همچون گاو جثه بزرگى دارند متوسل به شگردهایى مثل شوک هاى الکتریکى مى شوند تا حیوان را راحت تر ذبح کنند و حیوان به هنگام ذبح از تحرک کمترى برخوردار باشد . در گذشته نیز به همین منظور از فلج کردن حیوان قبل از ذبح آن استفاده مى کردند که این عمل در روایات مورد نهى واقع گردیده و فقهاى شیعه نیز به آن پرداخته و جمعى از آنها قایل به حرمت این عمل شده اند .

در این باره روایتى نیز از امام صادق (ع) وارد شده که در آن از قطع نخاع حیوان قبل از ذبح نهى شده است که در ضمن عبارات فقها به ذکر آن مى پردازیم . شیخ طوسى بر ممنوعیت قطع نخاع و جدا نمودن سر حیوان قبل از سرد شدن بدنش تصریح دارد .

شهید اول و شهید ثانى (ره) در این باره گفته اند :[8]فلج کردن حیوانى که ذبح مى شود مکروه است ، شهید ثانى در شرح عبارت شهید مى نویسد : واژه « تنخع » به معناى قطع نخاع و فلج کردن حیوان قبل از مرگ است ، و در ادامه مى آورد : عده اى قائل به حرمت این عمل شده اند و دلیل آن صحیح حلبى از امام صادق (ع) مى باشد که امام مى فرمایند : ”  حیوانى را که ذبح مى کنید قبل از مرگ قطع نخاع و فلج نکنید و پس از مرگش این کار را انجام دهید . و اصل در نهى ، حرمت مى باشد ” .

شهید ثانى پس از نقل این قول مى گوید : این نظر اقوى است و شهید اول در کتاب الدروس قول به حرمت را اختیار کرده است . البته چه قائل به حرمت این عمل شویم یا کراهت آن ، گوشت حیوانى که قبل ازمرگ ، این عمل بر او انجام شده حرام نمى باشد .

 

  1. ممنوعیت ذبح حیوانات در برابر یکدیگر :

 

ذبح حیوان در برابر حیوان دیگر ، یکی دیگر از مصادیق ممنوعه رفتار با حیوانات بوده که در کشورهایی که قوانین مدون در این باره دارند مورد توجه قرار گرفته است .

علاوه بر آنکه حیوانات رفتار خوب و بد را نسبت به خود تشخیص داده و داراى روح و احساس هستند ، نسبت به رفتارى که با سایر حیوانات نیز مى شود ، حساس بوده و از رفتار بد و یا کشتن آنها رنج مى کشند . در همین راستا در متون روایى و فقهى ما ذکرشده است که : ذبح حیوان در مقابل حیوان دیگرى که این صحنه را مى بیند مکروه و ناپسند است [9].

عده اى از فقها چون یحیى بن سعید ، علامه حلى و دیگران بر کراهت آن تصریح فرموده اند ، حتى برخى همانند شیخ طوسى حکم به حرمت داده است . شهید ثانى (ره) در این باره مى گوید :

ذبح حیوان در مقابل حیوان دیگرى که به او نگاه مى کند ، مکروه است و این به موجب روایت غیاث بن ابرهیم از امام صادق (ع) است که فرمودند :

امیرالمؤمنین على (ع) ، گوسفند و میشى را جلوى چشمان گوسفند و میشى که به او نگاه مى کرد ذبح نمى کرد .[10]

همانطور که ملاحظه می گردد با اینکه حیوان دارای قوه ی شعوری نیست ولی قدرت فهم کشته شدن هم نوع خود را دارد و لذا نباید این عمل به راحتی و در برابر حیوان دیگر انجام گیرد . شاید بتوان ادعای برخی از پژوهشگران را در این زمینه که معتقدند در صورتی که حیوانی را در برابر حیوان دیگر ذبح کنند ، گوشت حیوان ناظر تغییر می کند و به علت ترشحات هورمونی در بافت های بدن حیوان ، گوشت آن حاوی بخشی از مواد مصمومیت زا خواهد بود که در دراز مدت سبب بروز بیماری و ناراحتی های روانی در انسان می گردد را صحیح قلمداد کرد .

 

  1. ممنوعیت شکار در شب :

 

یکی دیگر از موارد جالب که از حقوق حیوانات به شمار می رود و از دیدگاه اسلام تخلف به شمار می رود ذبح حیوانات و شکار آنها در شب است . در کتب فقهی صید حیوانات وحشی و پرندگان یا ذبح حیوانات در شب مکروه اعلام شده است ، مگر هنگامی که ضرورت اقتضا کند[11]. شاید فلسفه کراهت که در آیات متعددی از قرآن هم بیان شده ، این باشد که خداوند شب را مایه آرامش و استراحت قرار داده است ، لذا برهم زدن آسایش و آرامش هیچ موجودی حتی حیوانات در شب روا نخواهد بود .

خداوند شب را براى استراحت و سکون و مایه آرامش قرار داده است  و این امر اختصاص به انسان ندارد ، بلکه در متون فقهى و روایى شیعه ، از تعرض به حیوانات و یا ذبح آنها در شب نهى شده است .

شیخ طوسى به این حکم اشاره کرده و مى آورد :

ذبح حیوان در شب مکروه است مگر به هنگام ضرورت و ترس از مردن حیوان تا صبح .

علامه حلى ودیگر فقها نیز بر این نکته تصریح کرده اند و فاضل هندى در مقام بیان استدلال براى این حکم به روایت ابان بن تغلب استناد مى کند :

ذبح حیوانات در شب مگر در صورت ضرورت و ناچارى مکروه مى باشد و این به سبب نهى پیامبر اکرم (ص) از این عمل و حدیثى از امام صادق (ع) است که ایشان از امام سجاد (ع) نقل فرمودند که به غلامانشان دستور مى داد تا مادامى که فجر طلوع نکرده ، از ذبح حیوانات پرهیز نمایند و مى فرمود : خداوند شب را براى همه ، موجب آرامش و سکون قرار داده است. ابان مى گوید : سؤال کردم جانم فداى شما باد ، اگر ترس مردن حیوان را داشته باشیم چه ؟ امام صادق (ع) فرمود : اگر ترس مردن حیوان را ( شب هنگام ) دارى آن را ذبح کن [12] .

 

 

گفتار دوم : شکار در قانون ایران

 

امروزه شکار و صید با توجه به نیاز جوامع و روابط مبادلاتی و تجارتی حاکم بر آن از لحاظ اقتصادی نیز اهمیت ویژه‌ای یافته است . اما شکار و صید بی‌رویه ، موجب نابودی اکوسیستم‌ های طبیعی و انقراض گونه‌های گیاهی و جانوری شده و یکی از عوامل محدود کننده رشد اقتصادی به شمار می‌رود .

از طرفی ممنوعیت شکار اصولاً راه مناسبی نیست زیرا گروه‌هایی از شکارچیان از این طریق امرار معاش می‌کنند و ممنوعیت شکار موجبات مشکلاتی را برای این عده و نیز تشویق به شکار غیرمجاز فراهم خواهد کرد . شکاری که دیگر ضابطه و مقرراتی بر آن حاکم نیست .   حال آن که قوانین شکار و صید باعث تعیین سهمیه ، مشخص نمودن آغاز و پایان فصل شکار ، برنامه‌ریزی عملی ، تنظیم روشها و متدهای شکار و نحوه استفاده از محصولات جنبی آن می‌شود .

مطلب مشابه :  شرایط صحت شرط از دیدگاه حقوقی

بنابراین با رعایت قوانین و مقررات ، جنبه‌های زیست‌ محیطی شکار و صید یعنی حفظ حیات‌ وحش و جلوگیری از انقراض نسل حیوانات وحشی است نیز فراهم می‌شود .

در جمهوری اسلامی ایران شکار و صید تحت مقررات و ضوابط خاص خود قرار دارد و سازمان حفاظت محیط زیست وظیفه تهیه و تنظیم قوانین مربوطه و اجرای قوانین مذکور را بر عهده دارد .

در این قسمت برآنیم تا با ذکر متن قوانین و مقررات مربوطه محدودیت ها و حدود شکار و صید آبزیان را عینا نقل نموده تا به خوبی قوانین مربوطه در حقوق داخلی ایران تبیین گردد .

 

 

1 . اصطلاحات و اطلاعات مربوط به قوانین شکار و صید :

 

1-1 ) شکار عبارت است از تیراندازی به پستانداران و پرندگان و خزندگان وحشی یا کشتن یا گرفتن یا تعقیب کردن آنها به هر کیفیت و وسیله و طریق .

2-1)  صید عبارت است از کشتن یا گرفتن آبزیان قابل صید به هر کیفیت  و وسیله و طریق یا تیراندازی به آنها .

3-1) حیوانات حمایت شده جانوران وحشی هستند که در شرف تکثیر یا در معرض خطر و یا نادر و نافع باشند .

4-1) جانوران زیانکار جانوران وحشی هستند که به مزارع و باغات و سایر حیوانات زیان و آسیب می‌رسانند .

5-1) وسیله صید : در مورد وسیله صید و ذبح نیز دستورهایی هم چون برنده بودن وسیله (برای آزار ندیدن حیوان) ، نهی از قطع و بریدن و مثله کردن اندامی از حیوان قبل از ذبح ، متناسب بودن وسیله صید با شکار و… دیده می‌شود . از جمله اینکه ذبح کردن باید با وسیله آهنی تیز باشد و گرنه جایز نیست مگر در هنگام ضرورت که آن هم باید سعی شود وسیله حتی الامکان تیز و برنده باشد .[13]

 

  1. قوانین موجود در ایران :

 

2-1) قانون شکار و صید مصوب 16 خرداد 1346 که مقررات زیادی در زمینه رعایت حقوق حیوانات در بردارد .

2-2) قانون حفاظت و بهره‌برداری از منابع آبزی مصوب 14 شهریور 1374.

2-3) مقرراتی در زمینه صید آبزیان، تکثیر و پرورش، جرایم و مجازات‌های مربوط به صید مصوبه ی شماره 140 مورخ 6/7/74 شورای عالی حفاظت محیط زیست .

2-4) قانون مجازات اسلامی مصوب 7 آذر1370 .

2-5) کنوانسیونهای سـازمان حفاظت محیط زیست در زمینـه حمایت از حیوانات و گیاهان .

در خصوص قوانین و مقررات فوق در فصول بعدی به تفصیل بحث خواهد شد .

 

  1. تطبیق با قانون امریکا :

قانون شکار و تله گذاری در حقوق ایالات متحده ی آمریکا ایالت ایلینویز مصوب 2010  [14]

 

  • شکار نزدیک آتش :

شکار در کنار یا نزدیک هر جسم قابل اشتعالی چون زغال ها و علفزار ها و درختان غیر قانونی خواهد بود.

  • در استفاده از اسلحه ی شکاری باید توجه کرد که :

در مورد حیواناتی که مورد حمایت قانونگذار قرار گرفته باشند ، استفاده از اسلحه های که بزرگتر از سایز 10 هستند ، ممنوع خواهد بود . همچنین شلیک با سلاحی که طول لوله ی آن کمتر از 18 اینچ باشد ممنوع گردیده است .

چنانچه از متن قانون مشخص می گردد ، قانونگذار امریکایی شکار را در کنار مواد اشتعال زا ممنوع دانسته تا بدین وسیله از بروز خطرات احتمالی در اثر تیرانداری به سوی این مواد جلوگیری کند و درصدد پیشگیری از خسارات وسیع برآید . همچنین با ممنوع اعلام نمودن شکار نزدیک به آتش راه فرار را برای حیوانات در موقع تیراندازی و شکار باز گذاشته است تا حیوانات برای فرار درگیر با آتش نشده و از آسیب های محتمل در این باب در امان بمانند .

نیز در باب تیراندازی اجرای مقررات اعلامی در این قانون سبب می گردد تا برای شکار ، اشخاص به هر وسیله ای روی نیاورده و از سلاحی که مناسبت امر شکار را ندارد پرهیز گردد . به عبارت دیگر استفاده از اسلحه با سایز بالای 10 سبب می گردد تا حیوان در برابر بمب به جای سلاح قرار بگیرد و این در کنار این مطلب قرار دارد که استفاده از اسلحه ی مذکور موجب ایجاد خرابی در طبیعت شده و با مبنای شکار سازگاری ندارد .

همچنین استفاده از وسایل شکاری که دارای لوله های کوتاه باشند سبب می گردد تا حیوانات در برابر کلت های کمری قرار بگیرند که به هیچ وجه سلاح مناسبی برای شکار محسوب نمی شود و به جای شکار ، حیوان را نابود می کند و درد و رنج بسیاری بر او تحمیل می کند .

[1] . من لا یحضره فقیه ، کتاب الصید و الذباحه

[2] . روى شداد بن اویس ان النبی(ص) قال : ان اللّه کتب علیکم الاحسان فی کل شیء فاذاقتلتم فاحسنوا القتله و اذا ذبحتم فاحسنوا الذبحه ولیحد احدکم شفرته ولیرح ذبیحته . شرح اللمع. پیشین .

[3]. بحارالانوار. پیشین.

[4] . الاقوى ما اختاره الشهید من حرمه الفعل… کما فی النهایه لانه ایلام للحیوان بلا فائده و قدنهى عن تعذیب الحیوان

[5] . برای مطالعه بیشتر ر.ک : سلسله الینابیع الفقهیه ، علی اصغر مروارید . کتاب الصید و الذباحه

[6] . یمکن الکراهه من حیث اشتماله على تعذیب الحیوان على تقدیر شعوره مع ان سلخه قبل برده لا یستلزمه، لانه اعم من قبلیه الموت و ظاهرهم انهما متلازمتان و هو ممنوع ومن ثم جاز تغسیل میت الانسان قبل برده، فالاولى تخصیص الکراهه بسلخه قبل موته .

[7] . سرد شدن بدن حیوان علامت مرگ کامل حیوان مى باشد .

[8] . “یکره ان تنخع الذبیحه” هو ان یقطع نخاعها قبل موتها… و قیل: یحرم ، لصحیحه الحلبی ، قال :  قال ابو عبداللّه (ع) : «لا تنخع الذبیحه حتى تموت فاذا ماتت فانخعها» والاصل فی النهى التحریم و هو الاقوى و اختاره فی الدروس . نعم لا تحرم الذبیحه على القولین.  شرح اللمعه . پیشین .

[9] . بحارالانوار . پیشین .

[10] . ان امیرالمؤمنین (ع) کان لایذبح الشاه عندالشاه ، و لاالجزور عند الجزور و هو ینظرالیه . وسایل الشیعه ، شیخ حر عاملی ،کتاب الصید و اذباحه ، نشر آل البیت .

[11].  شیخ طوسی , پیشین ، 1343, ج 2, ص 594  .

[12] . یکره الذبح لیلا الا مع الضروره لنهی النبی (ص) عنه و قول الصادق فى خبر ابان بن تغلب کان علی بن الحسین(ع) یامر غلمانه ان لا یذبحوا حتى یطلع الفجر و یقول: ان اللّه جعل اللیل سکنا لکل شیء، قال ابان: قلت : جعلت فداک فان خفت ؟ قال : فان کنت تخاف الموت فاذبح .

[13]. شیخ حر عاملی ، پیشین ،  1403ه‍ ، ج 8 ، ص 361  .

[14] – Illinois Digest Of Hunting & Trapping Regulations – State Of Illinpis Departement Of Natural Resources – 2010 – P 10.

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92