رشته حقوق

قلمروی تعهدات اطلاعاتی در قرارداد بیمه

قلمروی تعهدات اطلاعاتی در قرارداد بیمه

 

اگرچه در بیمه کسب اطلاعات برخلاف بسیاری از عقود دیگر صرفا مبتنی بر مشاهدات عینی طرفین نبوده و عمدتا از طریق اطلاعات ارائه شده از سوی طرف دیگر حاصل می­گردد، اما بیمه­گر و بیمه­گذار ملزم نیستند تمام آنچه را که می­دانند برای طرف مقابل افشا کنند، چنین چیزی نه ممکن است و نه لازم. اساسا هدف از ارائه اطلاعات در قرارداد بیمه این است که طرفین با آگاهی از اوضاع و احوالی که در سرنوشت قرارداد موثر خواهد بود، قرارداد را به گونه­ای منعقد نمایند که تامین­کننده نیازها و خواسته­های هر دو طرف باشد. بیمه­گذار پوشش بیمه­ای مطلوب را به دست آورد و بیمه­گر نیز با دریافت حق­بیمه مناسب جبران خسارت ناشی از خطر موضوع بیمه را تعهد نماید.

لذا در این مبحث ابتدا معیارهای تحدید قلمروی وظیفه ارائه اطلاعات و سپس مواردی که نیازی به افشای حقایق وجود ندارد و در آخر محدوده زمانی افشای اطلاعات مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

 

گفتار اول : معیار تشخیص قلمروی تعهدات اطلاعاتی

 

از آنجا که شناخت حقایق عمده در بیمه یک مساله فنی است، تشخیص اینکه چه مواردی باید حتما به اطلاع طرف مقابل برسد، کار آسانی نیست. در نتیجه ممکن است برخی از حقایق پوشیده بماند و بعدا طرف مقابل به استناد عدم افشا برخی حقایق مدعی شود، بنابراین لازم است با بکارگیری ابزارهایی در شناسایی حقایق عمده قلمروی تعهد هر طرف مشخص شود. مهمترین معیار ارائه شده در این خصوص این است که حقایقی که در تصمیم طرف مقابل در ورود یا عدم ورود به قرارداد و یا شرایط قرارداد تاثیرگذار باشند، عمده محسوب شده و لزوما باید افشا شوند.

 

بند اول : محدود بودن تعهدات اطلاعاتی به حقایق و اطلاعات عمده

مهمترین فاکتوری که محدوده تعهدات اطلاعاتی در عقد بیمه را مشخص می­کند و نشان
می­دهد که چه اطلاعاتی باید افشا شوند، اساسی و عمده بودن حقایقی است که افشای آنها می­تواند بر ارزیابی طرف مقابل تاثیرگذار باشد. قانون بیمه 1316 در ماده 12 تغییر در موضوع خطر یا کاستن از اهمیت آن را به عنوان معیار تشخیص اساسی بودن حقایق و ضرورت افشا قرار داده است.

بند دوم ماده 18 قانون بیمه دریایی انگلستان تعریف خوبی از حقیقت یا واقعیت عمده به عمل آورده است. به موجب این ماده « هرگونه اوضاع و احوال هنگامی عمده تلقی می­شود که نظر یک بیمه­گر محتاط در تعیین حق­بیمه یا تصمیم­گیری در مورد تقبل خطر را تحت تاثیر قرار دهد.»؛[1]

 

بند دوم: درجه تاثیر بر طرف مقابل

همان­طور که اشاره شد در قرارداد بیمه حقایقی عمده محسوب می­شوند که بر تصمیم طرف مقابل تاثیر داشته و مسبب انعقاد قرارداد باشند.[2]  به موجب ماده 12 قانون بیمه «هرگاه بیمه­گذار عمدا از اظهار مطالبی خودداری کند یا عمدا اظهارات کاذبه بنماید و مطلب اظهار نشده یا کاذبه طوری باشد که موضوع خطر را تغییر داده یا از اهمیت آن از نظر بیمه­گر بکاهد عقد بیمه باطل خواهد بود حتی اگر مراتب مذکوره تاثیری در وقوع حادثه نداشته باشد…»

با توجه به این ماده شاید اینطور به نظر بیاید که دیگر بحث از درجه تاثیر حقایق عمده ضرورتی نداشته و این ماده با این بیان جایی برای بحث باقی نگذاشته است. اما با کمی دقت در ماده مشخص می­شود که آنچه در ماده 12 قانون بیمه آمده درجه تاثیر در وقوع حادثه است، در حالیکه آنچه مورد بحث می­باشد و اهمیت دارد درجه تاثیر در تصمیم طرف مقابل است.[3]

اطلاعات و واکنش در مقابل افشای آنها را به سه دسته می­توان تقسیم نمود؛ [4]

1- حقایقی که اگر طرف مقابل از آنها آگاه باشد، بطور قطع از انعقاد قرارداد خودداری می­نماید.

2- حقایقی که اگر طرف مقابل از آنها آگاه باشد، احتمالا با شرایطی قرارداد را منعقد ­نماید.

3- حقایقی که اگر طرف مقابل از آنها باخبر باشد، در تصمیم­گیری خود آنها را مورد توجه قرار می­دهد، اما نه مانند نوع اول که منجر به رد و عدم انعقاد قرارداد شود و نه مانند نوع دوم که بر روی شرایط قرارداد بسیار تاثیرگذار باشد. بلکه معمولا آن دسته از اطلاعات از نظر یک شخص متعارف چندان حائز اهمیت محسوب نمی­شوند. [5]

حقایق عمده افشا نشده در صورتی واجد اثر خواهند بود که اگر افشا شده بودند در تصمیم طرف مقابل موثر بودند. چنانچه کتمان حقایق یا عدم افشا موجب انعقاد قرارداد و پذیرش شرایط اساسی آن نشده باشد، (نوع سوم)، طرف مقابل نمی­تواند صرفا بر این اساس که مایل بوده همه چیز را بداند از قرارداد اجتناب نماید. لذا از میان انواع فوق تنها حقایق نوع اول و دوم علیه طرف کتمان­کننده قابل استفاده هستند؛ البته منظور از اجتناب از قرارداد، اجتناب از اصل و موجودیت قرارداد (فسخ یا ادعای بطلان) و یا اجتناب از تعهدات قراردادی است.

اینکه چه موضوعاتی موثر در تصمیم طرف مقابل خواهد بود، بستگی به نوع پوشش بیمه­ای و در نظر گرفتن طرفین عقد به عنوان بیمه­گر و بیمه­گذار معقول می­باشد.

 

1- نوع بیمه

حقایق عمده حقایقی هستند که در ارتباط با موضوع بیمه مهم تلقی شده و به ویژه در ارتباط با ریسک مورد بحث از اهمیتی ویژه برخوردارند. ارزش اطلاعات در تمام انواع مختلف رشته­های بیمه­ای دارای اهمیت یکسانی نیستند، آنچه در یک رشته از بیمه مهم تلقی می­شود، ممکن است در رشته­ای دیگر اهمیتی نداشته باشد. برای مثال امکان دارد که یک بیمه­گر با اینکه سوالی به ذهنش خطور کرده، آن را مطرح نکند، چون از نظرش عمده به حساب نمی آید، اما همین بیمه­گر اگر می­خواست با همان بیمه­گذار قرارداد بیمه در زمینه دیگر منعقد نماید، حتما آن سوال را می­پرسید.

این موضوع را می­توان در یک رای صادره در نظام حقوقی انگلستان مشاهده نمود. در پرونده «Glascova insurance corporation limited v. Viliam Simonce and partners  »، قاضی در قسمتی از رای خود به این موضوع اشاره کرده است، «من مطمئنم یک شخص عادی فکر می­کند ریسکی که برای آن از شرکت­های بیمه درخواست تامین می­کند، چون قبلا توسط شش بیمه­گر دیگر رد شده موضوعی مهم تلقی می­شود و بسیاری از متصدیان بیمه عمر صریحا می­پرسند آیا بیمه عمر شما قبلا توسط شرکت دیگری رد شده یا نه؟ در حالیکه در بیمه­های حمل و نقل دریایی رد پیشنهاد از سوی سایر بیمه­گران نیاز به افشا ندارد… .»[6]

 

2- بیمه­گر  و  بیمه­گذار معقول

هرگاه بیمه­گر یا بیمه­گذار در تشخیص اینکه موضوعی در کدام دسته از موارد سه­گانه بالا قرار می­گیرد، دچار تردید شوند، باید به عنوان یک بیمه­گر و بیمه­گذار معقول رفتار نمایند. وقتی یک انسان معقول این احتمال را ممکن بداند که چنانچه طرف مقابل از حقایقی آگاه شود بر تصمیمش تاثیر می­گذارد، باید آن موارد را افشا نماید. بدیهی است که در اینجا معیار نوعی مورد نظر می­باشد. برخورد اشخاص با یک موضوع یکسان نیست، امکان دارد یک بیمه­گر موضوعی را واجد اهمیت قابل ملاحظه نبیند و در نتیجه این فاکتور را در تعیین میزان حق بیمه دخالت ندهد و یا حتی در تصمیم او به پوشش تامین اصلا تاثیر نگذارد، در نتیجه افشا یا عدم افشای آن از سوی بیمه­گذار تاثیری در اعتبار بیمه­نامه نداشته باشد؛ درحالیکه بیمه­گر دیگر محتاط­تر بوده و محافظه­کارتر عمل نماید، و آن موضوع برایش مهم و عمده باشد. بنابراین به روش یک بیمه­گر خاص نباید توجه کرد و این معیار را باید نوعی در نظر گرفت.[7]

چنانچه یک دسته اطلاعات بر یک فرد متعارف تاثیری نداشته باشد، بار اثبات اینکه بر طرف قرارداد واقعا تاثیرگذار بوده و برایش عمده تلقی می­شده، با طرفی است که ادعا می­کند. بنابراین هرچند اطلاعات و حقایق اظهار نشده با توجه به ملاک نوعی عمده و تاثیرگذار محسوب نشوند، این امکان وجود دارد که طرف مقابل عمده بودن آنها نسبت به خودش را اثبات نماید. این دیدگاه در دو پرونده Goff v. Gauthier (1991)  و همچنین پرونده  Museprime Properties Ltd v. Adill Properties Ltd (1990)  مورد توجه قرار گرفت. [8]

با این وجود به نظر می­رسد بهتر این باشد که در صورتی که بنا به تشخیص دادگاه و اقتضای اوضاع و احوال، حقایق مذکور اگر هم افشا می­شد، بر تصمیم یک شخص معقول و متعارف تاثیر نمی­گذاشت، دیگر این ادعا که بر نظر آن بیمه­گر یا بیمه­گذار خاص تاثیر داشته، قابل استماع نباشد. اتخاذ این رویه از پیچیدگی دعاوی و اطاله دادرسی جلوگیری کرده و قاضی را از مواجه شدن با ادعاهای بی­پایان و طرق اثباتی کم­توان حفظ می­نماید.

 

گفتار دوم : حقایقی که نیازمند افشا نیستند

 

موضوعات و حقایق متعددی وجود دارند که نیازی به افشای آنها نیست. اولین مورد حقایقی است که خود فرد از آنها بی­اطلاع است، البته در بسیاری از موارد فرض آگاهی مانع از استناد به جهل می­شود. به عبارت دیگر آنچه طرف مقابل نسبت به آن آگاه است نیازمند افشا نیست، چه علم واقعی و چه علم مفروض. این امکان هم وجود دارد که یک طرف از دانستن برخی حقایق چشم­پوشی کرده باشد. اعراض طرف مقابل از نحوه سوالات و چگونگی کسب اطلاع و حتی نحوه پاسخ دادن به پرسش­های طرف مقابل قابل استنباط خواهد بود. اموری هم که باعث کاهش خطر موضوع بیمه هستند، نیازمند افشا نیستند.

 

بند اول : آگاهی طرف مقابل

از فرد جاهل نباید انتظار داشت چیزی را که نمی­داند به دیگری ابراز نماید، بنابراین در این موارد علی الاصول نباید تکلیف افشای حقایق وجود داشته باشد. با این وجود از اشخاصی که در یک حوزه فعالیت تخصصی دارند، انتظار می­رود که به مسائل آن حوزه آگاه باشند و یا سعی لازم را برای کسب این آگاهی به عمل آورند. به موجب تئوری علم مفروض چنین فردی نمیتواند در برابر ادعای طرف مقابل جهل خود را وسیله توجیه نقض وظیفه افشای اطلاعات نماید. برای مثال از شرکت بیمه انتظار می­رود در جریان امور انجام شده از سوی نمایندگی خود باشد و علم نماینده بیمه­گر علم خود بیمه­گر محسوب می­شود.

به موجب بند اول ماده 18 قانون بیمه دریایی انگلستان ؛ «پیش از انعقاد قرارداد بیمه­گذار باید تمامی اوضاع و احوال عمده­ای که از آنها مطلع هست به اطلاع برسد و فرض می­شود همه اوضاع احوالی که قاعدتا در جریان عادی کار و فعالیت بایستی از آن باخبر باشد می­داند و اگر او نتواند چنین اطلاعاتی را در اختیار بیمه­گر قرار دهد بیمه­گر می­تواند از قرارداد اجتناب نماید.»[9]

اما آنچه در اینجا قصد بیان آن را داریم استفاده از تئوری علم مفروض به­گونه­ای متفاوت است. طرفین قرارداد بیمه ملزم به افشای حقایق عمده و تاثیر­گذار هستند غیر از مواردی که طرف مقابل نسبت به آنها آگاه است و علم دارد. این علم طرف مقابل ممکن است علم واقعی باشد یا علم مفروض.

 

  • علم واقعی

واقعیات زیادی وجود دارد که ممکن است نسبت به آنها سکوت شود به این علت که طرف مقابل آنها را می­داند، چنین مواردی نیازی به تکرار مجدد ندارند. برای مثال اگر یک شرکت بیمه وضعیت مالی یک تاجر را تضمین کند در حالیکه می­داند او در اوضاع و احوال بد اقتصادی قرار دارد، بعدا نمی­تواند به ضمانت اجرای نقض وظیفه ارائه اطلاعات متوسل شود.

آنچه طرف مقابل می­داند تنها در یک صورت نیاز به گفتن دارد و آن در صورتی است که از سوی طرف مقابل مورد سوال قرار بگیرد، در اینجا او خواهان اطلاعات بیشتر می­باشد.

به موجب بند سوم ماده 18 قانون بیمه دریایی انگلستان «در صورت عدم استفسار اوضاع و احوال زیر نیازی به اعلام ندارد … ب) هرگونه اوضاع احوالی که بیمه­گر از آن مطلع است …»[10]

 

  • علم مفروض

آن دسته از حقایق که جزء اطلاعات عمومی جامعه محسوب می­شود، نیازی به افشا ندارد. عرف و رویه­های جا افتاده و مخاطرات طبیعی و سیاسی از این دسته هستند و سکوت در این موارد تاثیری در اعتبار قرارداد بیمه نخواهد داشت، چرا که طرف مقابل به عنوان عضوی از جامعه نسبت به این موارد آگاه فرض می­شود.

در حقیقت چنین فرض می­شود که بیمه­گر و بیمه­گذار موضوعاتی را که تقریبا از یک شهرت عام برخوردار بوده یا جز اطلاعات عمومی محسوب می­شوند را می­دانند و در نتیجه نمی­توانند به دفاع عدم افشای حقایق متوسل شوند.

به موجب بند سوم ماده 18 قانون بیمه دریایی انگلستان «در صورت عدم استفسار اوضاع و احوال زیر نیازی به اعلام ندارد … ج) فرض این است که باید از اموری که معروفیت عام دارند اطلاع داشته باشند.

همچنین اموری که در جریان عادی کسب و کار بیمه معمول است …››[11]

مطلب مشابه :  اقسام مهایات و آثار و احکام آن

بعضی از موارد نیز وجود دارند که از طرف مقابل انتظار می­رود آنها را پیش­بینی نماید. برای مثال در ایران برای جشن­های آخرسال مانند چهارشنبه­سوری از چندین روز قبل مواد محترقه وارد بازار شده و در مغازه­ها عرضه می­شود، حتی شاید مغازه­های عرضه مواد خوراکی نیز آنها را بفروشند؛ در حالیکه تهیه مواد محترقه از مواردی نیست که جز اقلام یک فروشگاه مواد غذایی باشد. بیمه­گذاری که به عنوان صاحب چنین مغازه­ای بیمه­نامه آتش­سوزی و انفجار دارد، شاید هرگز در زمان انعقاد بیمه­نامه مذکور به بیمه­گر اعلام نکرده باشد که در روزهای پایانی سال اقدام به عرضه مواد محترقه می­نماید و اصولا شاید چنین موضوعی به ذهنش نیز خطور نکند، لیکن بیمه­گر و یا نمایندگان او به عنوان متخصص این امر، باید چنین مواردی را پیش­بینی نمایند و حتی می­توانند برای احتیاط در این مورد از بیمه­گذار سوال کرده و او را در اظهار تمامی مطالب تاثیرگذار راهنمایی نمایند.[12]

با تمام آنچه گفته شد چنین به نظر می­آید اطلاعاتی که دانستن آنها بر طرفین قرارداد بیمه فرض می­شود، اطلاعاتی باشند که تازگی داشته باشند، اطلاعات و موضوعاتی که در گذشته معروفیت عام داشته­اند، اگر در حال حاضر نیز عمده باشند، باید ابراز شوند.[13]

حال باید دید سطح آگاهی که از یک شخص متعارف انتظار می­رود، چیست؟ هرچند از برخی از افراد می­توان انتظار داشت که بیشتر از دیگران آگاه باشند، اما با این حال معیار نوعی است. پذیرفتن معیار شخصی تکلیفی ناعادلانه و بیش ازحد متعارف بر عهده طرفین می­گذارد و بنابراین طرفین ملزم خواهند بود در انجام تعهد خود رفتار و آگاهی­های یک شخص متعارف را در نظر بگیرند.[14]

 

بند دوم :  اعراض طرف مقابل

این امکان وجود دارد که یک طرف به دلایل مختلف از دانستن برخی موارد اعراض نماید. لذا بیان آنچه خود فرد آنها را نادیده گرفته ضرورت نداشته و طرف مقابل نسبت به اظهار آنها متعهد نمی­باشد. البته با توجه به آنچه قبلا گفته شد این فرض در صورتی صحیح است که حقایق مذکور عمده تلقی نشوند، به عبارت دیگر اطلاعاتی که با توجه به معیارهای اشاره شده عمده تلقی نمی­شوند، در صورتی هم که مورد سوال قرار نگرفته باشند، نیازی به افشا ندارند.

اعراض از دانستن حقایق ممکن است به یکی از طرق زیر حاصل شود؛

 

  • عدم پرسش

در رابطه با هر یک از انواع قراردادهای بیمه ممکن است مسایل و موضوعاتی مطرح نشده باقی بماند و مورد سوال نیز واقع نشوند. اگر سوالی پرسیده نشود، طرف مقابل حق دارد این طور تلقی نماید که او مایل نبوده در آن مورد چیزی بداند. در حقیقت همان­طور که قبلا نیز اشاره شد، تعهد سنتی به افشای خودبه­خودی حقایق عمده، در بسیاری از نظام­های حقوقی به تدریج جای خود را به تعهد کسب اطلاع از طریق پرسش داده است.[15]

باید توجه شود که صرف عدم پرسش نشان دهنده اعراض نیست؛ ممکن است در مورد یک قرارداد مسایل عمده و تاثیرگذاری وجود داشته باشد، اما از آنجا که معمول و متعارف آن نوع از قراردادهای بیمه­ای نیستند، یک شخص معقول و متعارف نیز به ذهنش خطور نکند که درباره آن سوال نماید. بنابراین حقایق عمده و موضوعاتی که دارای وضعیت خاص هستند، باید به اطلاع طرف دیگر برسد و لزومی به طرح سوال در این مورد وجود ندارد.[16]

در پرونده « A.C.Harper and partners v. A.D.Makchiny and partners »، بیمه­گر مدعی بود بیمه­گذار این حقیقت عمده را که کشتی قبل از انعقاد بیمه­نامه حرکت کرده بود را به اطلاع بیمه­گر نرسانده بود. قاضی در قسمتی از رای خود آورده است «… آنچه که با توجه به اوضاع و احوال پرونده باید درباره­اش اظهار نظر کرد، این است که آیا بیمه­گر از دانستن اطلاعات مربوط به این حقیقت عمده واقعا صرفنظر کرده بوده است یا آنکه این موضوع اساسا به او اطلاع داده نشده. … هیچ نشانی از اینکه بیمه­گر از آگاهی از این حقیقت عمده صرف نظر کرده باشد، وجود ندارد.»[17]

در حقوق انگلستان قانونا هیچ تعهدی برای طرفین برای پرسشگری در زمان تقاضا یا تجدید قرارداد بیمه وجود ندارد و طرفین می­توانند صرفا بر تعهد اطلاعاتی دیگری اتکا نمایند. اما در رویه قضایی این کشور به­تدریج تعهد به افشای مشروط به پرسش بجای تعهد سنتی افشای خودبه­خودی (حداقل در خصوص بیمه­گر)، پذیرفته شده است. به این صورت که موضوعاتی که می­خواهد درباره آنها بداند، باید به صورت سوالات روشن مطرح گردد. در غیر این صورت فرض می­شود که بیمه­گر از حق خود نسبت به دانستن آن اطلاعات اعراض نموده است.[18]

 

  • سوالات محدود یا مبهم

طرح سوالات محدود و مختصر درباره یک موضوع، بطور ضمنی نشان­دهنده این است که سوال­کننده تنها در خصوص جنبه­های خاص مورد پرسش خواستار کسب اطلاعات می­باشد. بنابراین دامنه سوال و نحوه انجام تحقیقات در تعیین قلمروی وظیفه افشای حقایق بسیار موثر است. برای مثال اگر در پرسش­نامه­ای که بیمه­گر در اختیار متقاضیان قرار می­دهد، از محکومیت کیفری طی پنج سال گذشته متقاضی سوال شده باشد، یا اینکه آیا در پنج سال گذشته در بیمارستان بستری شده است یا خیر، بطور ضمنی از محکومیت یا بستری شدن قبل از آن دوره چشم­پوشی شده است.[19]

در رابطه با سوالات کلی و مبهم می­توان دو رویه اتخاذ نمود؛ اول اینکه دادگاه آن پرسش­ها را ابطال کند و تنها سوالاتی که از دقت و صراحت برخوردارند، مورد توجه قرار گیرند. دوم اینکه دادگاه بررسی کند که آیا یک شخص معقول و متعارف متوجه می­شود که این سوال به دنبال فلان مطلب است یا خیر. روش اول اگر چه منجر به این خواهد شد که در طرح سوالات و تنظیم پرسش­نامه­ها دقت و صراحت بیشتری بکار رود، اما یک راه فرار از مسئولیت از سوی پاسخ­دهنده نیز محسوب می­شود. روش دوم معتدل­تر است.[20]

در حقوق فرانسه پاراگراف 2 ماده 3-112 قانون بیمه در راستای منع استفاده از سوالات کلی مقرر داشته است که اگر سوالات با عبارات کلی و مبهم باشد، نمی­توان زمانی که پاسخ­های مبهم دریافت می­شود ادعا و شکایتی نمود.[21]

 

 

 

  • پذیرش پاسخ­های ناقص

طرح سوالات مختلف در ارتباط با موضوع قرارداد بیمه متداول­ترین راه برای کسب اطلاعات می­باشد. ممکن است سوالاتی مطرح شوند اما طرف مقابل به آنها پاسخ ندهد، در حالیکه فرض بر این است که تمام سوالات مهم بوده و گرنه اصلا پرسیده نمی­شد. نمی­توان پاسخ ندادن به یک سوال را به معنای پاسخ منفی به سوال دانست، مگر از نحوه طرح سوال این نتیجه به دست بیاید.

در این فرض اگر طرفی که سوالات را طرح نموده بدون اعتراض و اخذ توضیح، قرارداد را منعقد نماید، عمل او به صورت ضمنی نوعی چشم­پوشی و اعراض محسوب می­شود. همچنین است اگر پاسخ­ها با یکدیگر متعارض باشند اما توضیحی درباره اینکه پاسخ صحیح کدام است خواسته نشود؛ مانند آنکه بین تاریخ تولد و سن بیمه­گذار در قرارداد بیمه عمر همخوانی وجود نداشته باشد. در این موارد به جهت اعراض ضمنی دیگر نمی­توان به ضمانت اجراهای نقض وظیفه افشای اطلاعات متوسل شد.

باید توجه شود که گاهی در پاسخگویی به سوالات صرفا به توصیف کلیات موضوع پرداخته می­شود. در اینجا اگر طرفی که سوال را پرسیده جزئیات موضوع را دارای اهمیت تشخیص دهد، باید خواستار توضیحات بیشتر شود. در واقع همین اندازه که حقایق به نحوی مطرح شوند تا توجه یک شخص معقول و متعارف برانگیخته شود کافی است، بعد از آن طرف مقابل اگر خواهان اطلاعات بیشتر است باید توضیح خواسته یا تحقیق نماید. مثلا ذکر این نکته که در ساختمانی که تقاضای پوشش بیمه آتش­سوزی برای آن شده است، در زمان مالک قبلی یکبار انفجاری رخ داده، کفایت می­کند، بعد از آن وظیفه بیمه­گر است که در صورت تمایل از کم و کیف ماجرا تحقیق نماید.

با تمام آنچه درباره اعراض از دانستن گفته شد باید توجه شود که فرض اسقاط از دانستن چندان هم موضوع ساده­ای نیست. اگر دلایل و مدارک ثابت نماید که رویه و عرف موجود در بیمه این بوده که وقتی موضوعی در بین است باید به طرف مقابل اطلاع داده شود نمی­توان صرف غفلت از پرسش و تحقیقات را به این معنی دانست که طرف حق دانستن را از خود ساقط کرده است.[22]

در پرونده ‹‹ Grean Hill v. Insurance limited corporation ›› محموله­ای از سلولوید از هالیفاکس به بندر نانت حمل شد. زمانی که محموله به مقصد رسید معلوم شد که خسارت دیده است. وقتی بیمه­گذار به استناد بیمه­نامه از بیمه­گر مطالبه خسارت نمود، بیمه­گر به این دلیل که به وی گفته نشده بود محموله سلولوید قبلا با یک کشتی بخار بسیار کند از نیویورک به هالیفاکس حمل شده و و در عرشه در معرض آب­وهوای نامساعد قرار داشته و بعد از رسیدن به هالیفاکس نیز مدتی بر روی باراندازی غیرسرپوشیده نگهداری شده، از پرداخت خسارت امتناع ورزید.

دادگاه رای داد که ‹‹شرایط حمل قبلی کالا اوضاع احوال عمده به حساب می­آید و باید به بیمه­گر اعلام می­شد. از این رو شرکت بیمه حق دارد از خود سلب مسئولیت نماید؛ نمی­توان این دفاع را پذیرفت که شرکت بیمه با عدم پرسش و تحقیق درباره چگونگی حمل کالا به هالیفاکس حق اطلاع را از خود ساقط نموده است.›› [23]

 

بند سوم : حقایق غیر مرتبط با قرارداد

طرفین متعهد هستند تا اطلاعات مربوط به موضوع قرارداد بیمه را افشا نمایند. طرفین قرارداد فقط در راستای موضوع قرارداد می­توانند از یکدیگر سؤال پرسیده و یا تحقیق نمایند. چنانچه سؤالات طرح شده، با موضوع قرارداد ارتباطی نداشته و حریم خصوصی متقاضی را نقض نماید، در این صورت دیگر تعهدی به افشا وجود ندارد و عدم ذکر چنین اطلاعاتی نقض اصل حسن­نیت محسوب نخواهد شد.[24]

البته طبیعی است که اطلاعات مرتبط با هر یک از انواع قراردادهای بیمه، با سایر قراردادها متفاوت است و ارائه یک معیار عینی در این خصوص امکان­پذیر نیست، تعهد طرفین نیز بر همین اساس در هر یک از انواع بیمه­ها متفاوت خواهد بود.

 

بند چهارم : اطلاعات مربوط به کاهش خطر

وظیفه ارائه اطلاعات و افشای حقایق عمده نه تنها در زمان انعقاد قرارداد بلکه پس از آن و در طول اجرای قرارداد نیز باید رعایت شود. در این خصوص یکی از تکالیف مهم بیمه­گذار که در بحث­های آتی تفصیلا به آن پرداخته خواهد شد، اعلام تشدید خطر موضوع بیمه به بیمه­گر است. در مقابل، کاهش خطر از مواردی است که به نظر نمی­رسد افشای آن عمده تلقی شود، زیرا نیازمند اقدامی از طرف بیمه­گر برای حفظ منافعش نیست.[25]

در پرونده « Karter v. Boom »، قاضی این نکته را روشن نمود که « احتیاجی نیست بیمه­گر از اوضاع و احوالی که خطر پیش­بینی شده در بیمه ­نامه را کاهش می­دهد، مطلع شود.  اگر بیمه­گر خطری را برای سه سال بیمه می­کند، لازم نیست اطلاعاتی که این خطر را به دو سال تقلیل می­دهد، به آگاهی او رسانده شود. یا اگر کشتی با امکان انحراف از مسیر بیمه شود، احتیاجی نیست بعدا به بیمه­گر اطلاع داده شود هیچ­گونه انحراف مسیری انجام نخواهد شد.»[26]

 

گفتار سوم : محدوده زمانی تعهدات اطلاعاتی در قرارداد بیمه

 

قلمروی وظیفه ارائه اطلاعات به لحاظ زمانی نیز قابل تحدید است. در انعقاد قراردادهای جدید این وظیفه در طول مذاکرات طرفین تا هنگامی که قرارداد به صورت قطعی منعقد شود وجود دارد. در اصلاح یا تمدید اعتبار قراردادهای موجود نیز قلمروی این وظیفه محدود به افشای حقایق جدید و تغییرات به وجود آمده نسبت به شرایط گذشته می­شود.

در مرحله بعد از انعقاد قرارداد نیز تکلیف افشای حقایق همچنان وجود دارد، لیکن این وظیفه متفاوت از بیان حقایق هنگام انعقاد قرارداد است، این وظیفه نسبت به آن دسته از موضوعاتی خواهد بود که در طول اجرای قرارداد ایجاد می­شوند.

 

بند اول : انعقاد قرارداد

وظیفه افشای حقایق از زمانی که متقاضی تقاضای صدور بیمه­نامه می­نماید، شروع شده و در طی مذاکرات مقدماتی تا زمانی که قرارداد با قبول بیمه­گر منعقد شود، ادامه می­یابد. پس از تقاضای اولیه که با تکمیل فرمی که در اختیار متقاضیان قرار می­گیرد تحقق می­یابد، تا زمان انعقاد نهایی قرارداد، ممکن است تغییراتی در شرایط و اوضاع احوال اعلام شده از سوی طرفین روی دهد. مثلا به موجب آیین­نامه شورای عالی بیمه که پس از مذاکرات اولیه و قبل از انعقاد نهایی قرارداد لازم الاجرا شده است، شرایط جدیدی برای جبران خسارت از سوی شرکت­های بیمه در نظر گرفته شود که با شرایط اعلام شده به متقاضی متفاوت باشد.

مطلب مشابه :  حقوق و تکالیف خواهان و خوانده

در خصوص اینکه قرارداد بیمه چه زمانی منعقد شده محسوب می­شود، قانون بیمه ایران ساکت است. مطابق قواعد عمومی قراردادها عقد با ایجاب و قبول منعقد می­شود. لذا زمان قبول قطعی بیمه­گر را باید زمان انعقاد قرارداد بیمه دانست. ماده 21 قانون بیمه دریایی انگلستان در این خصوص مقرر نموده است « زمانی که پیشنهاد بیمه­گذار از سوی بیمه­گر پذیرفته شد قرارداد بیمه منعقد شده تلقی می­شود اعم از اینکه بیمه­نامه همان موقع یا بعد از آن صادر شده باشد.»[27]

بنابراین تا زمانی که قرارداد منعقد نگشته این وظیفه برای طرفین همچنان وجود دارد، به ویژه اگر بیمه­نامه موقت صادر شده و هنوز بیمه­نامه اصلی تحت مذاکره باشد و در این حین موضوعی که دارای اهمیت عمده است اتفاق بیفتد، باید به طرف مقابل اطلاع داده شود، در غیر این صورت ضمانت اجراهای نقض وظیفه ارائه اطلاعات قابل اعمال می­باشد.

در موردی که یک طرف از برخی شرایط موضوع قرارداد مطلع نبوده و یا پس از انعقاد قرارداد پی به وجود آنها می­برد، یا اطلاعات دیگری به دست می­آورد، آیا ملزم است آن اطلاعات جدید را به طرف مقابل اطلاع دهد یا اینکه تعهد ارائه اطلاعات با انعقاد قرارداد پایان می­یابد؟

تعهد افشای اطلاعات به صرف انعقاد قرارداد پایان نمی­پذیرد. اطلاعات جدید ممکن است مبتنی بر این باشد که آنچه در گذشته به طرف قرارداد گفته شده است، بر خلاف واقع بوده، هر چند در زمانی که ارائه شده درست بوده یا تصور می­شده که درست بوده. توجیه این تکلیف می­تواند این باشد که طرف قرارداد بر اطلاعات قبلی ارائه شده اعتماد کرده و از طرف دیگر متعاقبا این فرصت ایجاد شده است که اتکای به وجود آمده تصحیح و تعدیل شود. امتناع از این کار می­تواند ایجاد مسئولیت نماید.[28]

در پرونده شرکت « Nijer insurance corporation v. Gardian insurance corporation » که به حمل کالا از انگلستان به افریقا مربوط می­شد، در نتیجه فقدان فضای کافی تراکم کالا به وجود آمده  بود. بیمه­نامه در ژانویه 1916 منعقد شده و موضوع تراکم چند روز بعد از انعقاد قرارداد ایجاد شده بود. زمانی که از بیمه­گر مطالبه خسارت شد، یکی از دفاعیات او این بود که بیمه­گذار وجود تراکم در چیدن کالاها را به او اطلاع نداده است، بنابراین بیمه­گر مسئول خسارات ناشی از حمل کالا که به علت تراکم بیش از حد ایجاد شده بود، نیست. مجلس اعیان انگلستان این دفاع بیمه­گر را مردود اعلام کرد و خواسته بیمه­گذار را محق تشخیص داد، به این دلیل که هیچ عدم افشایی وجود نداشته است. عدم افشای حقایق موضوعی بوده که تا زمان انعقاد قرارداد مطرح بوده و بعد از آن دیگر چنین چیزی ضرورت ندارد.[29]

قاضی «لرد سامنر» در قسمتی از رای خود مقرر داشته «افشای حقایق عبارت است از اینکه حقایق عمده مربوط به موضوع بیمه قبل از انعقاد قرارداد به اطلاع رسانده شود به­گونه­ای که او با توجه به این حقیقت مبادرت به انعقاد قرارداد بیمه کرده یا از امضای قرارداد امتناع ورزد. به نظر من این غیر اصولی است که بگوییم هرگونه تغییری در قرارداد بیمه سبب بروز موقعیتی می­شود که به موجب آن افشای حقایق امری اجباری در می­آید چرا که قرارداد تغییر یافته همان قرارداد دست نخورده نیست و بنابراین تغییر یاد شده معامله جدیدی است که به موجب آن قرارداد بیمه جدیدی به وجود آمده است … .»[30]

 

بند دوم : اصلاح یا گسترش قرارداد

اگر تغییر یا اصلاح بیمه­نامه موجود به­نحوی صورت بگیرد که بطور کلی ماهیت آن را تغییر دهد، مانند آنکه نوع پوشش بیمه یا خطر موضوع بیمه تغییر نماید، قرارداد سابق خاتمه یافته و یک قرارداد جدید شکل گرفته است، بنابراین مانند یک قرارداد جدید وظیفه ارائه اطلاعات در آن وجود خواهد داشت.[31]

اعمال تغییراتی که بعد از انعقاد قرارداد َبه دلیلی در بیمه­نامه ایجاد می­شود، از طریق صدور نوشته­ای به نام الحاقیه انجام می­پذیرد که به بیمه نامه ضمیمه می­گردد و جزء جدایی ناپذیر آن تلقی می­شود. شرایط الحاقیه عبارت است از اینکه اولا بین طرفین بیمه­نامه کامل و معتبری وجود داشته باشد. دوما تغییرات پیشنهادی به­گونه­ای باشد که طرفین در انتخاب یا رد آن آزاد باشند و روشن، دقیق و کامل تنظیم شوند. سوما هر دو طرف با اعمال آنها در بیمه­نامه موافقت نمایند.

اگر تغییرات به­نحوی باشد که بدون تغییر ماهیت صرفا اصلاح یا گسترش بیمه­نامه تلقی شود، یک وظیفه محدود در ارتباط با موارد جدید اعمال شده در قرارداد به وجود می­آید، و اگر واقعیت عمده­ای به وجود آمده باشد باید به اطلاع طرف مقابل برسد.[32]

 

بند سوم : تجدید اعتبار قرارداد

بحث دیگری که در خصوص تعهد اطلاعاتی بیمه­گذار بعد از انعقاد قرارداد مطرح می­شود، مساله تجدید قرارداد است. به استثنای برخی از انواع بیمه عمر، اکثر بیمه­نامه­ها شرایط ثابتی دارند و معمولا بعد از یکسال بیمه­نامه تجدید می­شود. اگرچه این فرایند به عنوان تجدید قرارداد مورد اشاره قرار می­گیرد، اما وضعیت حقوقی آن روشن است؛ قراردادی جدید منعقد می­شود که می­بایست اطلاعات لازم به طرف مقابل منتقل شود. بنابراین تعهد به افشای حقایق اساسی به همان صورت که بر درخواست اولیه برای بیمه اعمال می­شود، بر تجدید قرارداد هم اعمال می­شود.[33]

تجدید قرارداد خود یک قرارداد جدید است، و وظیفه افشای حقایق به مانند انعقاد قرارداد جدید در آن وجود دارد. اما بیان مواردی که طرف مقابل از قبل می­داند و تغییری هم نکرده، ضرورتی ندارد. هرگاه پس از تجدید قرارداد کشف شود که یکی از طرفین حقایق عمده­ای را کتمان نموده یا اظهارات برخلاف واقع داشته و ارزش و اهمیت آن حقایق به درجه­ای بوده که در صورت کشف می­توانست قرارداد بیمه را باطل نماید، وضعیت تجدید قرارداد چه خواهد بود؟ در حقوق انگلستان این عدم افشا بیانگر یک خطر اخلاقی است که در فرد وجود دارد و لذا قرارداد قابل فسخ است. اظهار نظر شده است که این موضوع در حقوق ایران نیز از لحاظ اینکه شخصیت طرفین در عقد بیمه واجد اهمیت است، می­تواند واجد اثری مشابه باشد.[34]

عدم افشای سابق در حقوق ایران نیز بر اعتبار قرارداد سابق تاثیر دارد. اگر موضوع افشا نشده از جمله حقایق عمده­ای باشد که عدم افشای آن ضمانت اجرای بطلان را در پی داشته باشد، در اینجا بطلان اثر قهقرایی داشته و قرارداد سابق گویی اصلا وجود نداشته است و لذا تمدید اعتبار آن نیز ممکن نخواهد بود. البته اگر گفته شود که در تجدید اعتبار قرارداد، در حقیقت یک قرارداد جدید منعقد می­شود و موضوع افشا نشده در زمان قرارداد سابق تاثیری در قرارداد جدید نخواهد گذاشت.

[1]– “ Every circumstance is material which would influence the judgment of a prudent insurer in fixing the premium, or determining whether he will take the risk.”

[2] – پیامدهای عدم اظهار حقایق از سوی بیمه­گذار، بدون نام نویسنده، مجله صنعت حمل و نقل، شماره55، صفحه80.

[3] – منصور امینی، عبدالعظیم خروشی. قلمروی تعهد بیمه گذار در ارائه اطلاعات موثر بر انعقاد عقد بیمه، فصلنامه صنعت بیمه، شماره 85، 1387، صفحه152.

2- پیشین، صفحه 153.

3- مشابه چنین دسته­بندی در شرایط عمومی بیمه­نامه­های عمر و پس­انداز بیمه آسیا مشاهده می­شود. به موجب ماده اول، بند2-1، «هرگاه در مورد سوابق جسمی و روحی بیمه شده … معلوم شود که اظهارات او مطابق با حقیقت نبوده یا آنکه بیمه شده از اظهار مطالب موثر در وضع قرارداد بیمه خودداری کرده، یکی از حلت های زیر وجود خواهد داشت.»  1-2-1: «در صورتی که بیمه گر قبل از وقوع خطر به اظهار خلاف واقع بیمه گذار یا بیمه شده پی ببرد، اما اهمیت موضوع کشف شده به درجه ای نباشد که اگر بیمه گر در ابتدای عقد قرارداد هم از آن مطلع بود اقدام به صدور بیمه نامه می کرد  در این صورت بیمه گر حق دارد قرارداد را فسخ یا حق بیمه اضافی بگیرد.»  2-2-1:« اگر اهمیت موضوع کشف شده به درجه ای باشد که بیمه گر در موقع عقد قرارداد بیمه از آن اطلاع داشت اقدام به صدور بیمه نامه نمی کرد، در این صورت قرارداد باطل خواهد بود. »

1- عدم افشای حقایق مسئولیت بیمه گر تصمیم دادگاه، مجله صنعت حمل و نقل، شماره60، صفحه70.

[7] – منصور امینی، عبدالعظیم خروشی. قلمروی تعهد بیمه گذار در ارائه اطلاعات موثر بر انعقاد عقد بیمه، صفحه154.

[8] – احسان لطفی. تعهدات اطلاعاتی در حقوق قراردادهای بیمه، صفحه9.

1-“ Subject to the provisions of this section, the assured must disclose to the insurer, before the contract is concluded, every material circumstance which is known to the assured, and the assured is deemed to know every circumstance which, in the ordinary course of business, ought to be known by him. If the assured fails to make such disclosure, the insurer may avoid the contract.”

[10]– “In the absence of inquiry the following circumstances need not be disclosed, namely b: any circumstance which is known or presumed to be known to the insurer. The insurer is presumed to know matters of common notoriety or knowledge, and matters which an insurer in the ordinary course of his business, as such, ought to know … “

 

[11]– “In the absence of inquiry the following circumstances need not be disclosed, namely

(c) Any circumstances as to which information is waived by the insurer … “

[12] – منصور امینی و عبدالعظیم خروشی. پیشین، صفحه 163. در این مثال برای تبیین هر چه بیشتر و شفاف­سازی مفهوم علم مفروض و قابلیت پیش­بینی، غیر قانونی بودن فروش مواد محترقه از سوی بیمه­گذار در نظر گرفته نشده است.

[13] – احسان لطفی. تعهدات اطلاعاتی در حقوق قراردادهای بیمه، صفحه8.

[14] – ای. آر. هاردی آیومی. بیمه­گذار چه اطلاعاتی باید به بیمه­گر بدهد، مجله صنعت حمل و نقل، شماره56، صفحه66.

[15] – احسان لطفی، تعهدات اطلاعاتی در حقوق قراردادهای بیمه، صفحه 13.

[16] – منصور امینی، عبدالعظیم خروشی. قلمروی تعهد بیمه گذار در ارائه اطلاعات موثر بر انعقاد عقد بیمه، صفحه165.

[17] – عدم افشای حقایق مسئولیت بیمه­گر تصمیم دادگاه. بدون نام نویسنده، مجله صنعت حمل و نقل، شماره60، صفحه71.

[18] – احسان لطفی، پیشین، صفحه 13.

[19] – منصور امینی و عبدالعظیم خروشی. پیشین، صفحه165.

[20] – احسان لطفی، پیشین، صفحه 14.

[21]– “The insurance contract and the information referred to in this code that the insurer sends to the policyholder shall be written in clear print, in French,… when, before the execution of the contract, the insurer may put questions to the insured in writing, in particular, by means of the loss reporting form or by any other means, it may not complain that a question expressed in general terms procured only a vague reply.  … “

 

[22] – ای.ار. هاردی آیومی. بیمه­گر و حق اطلاع از وضع اسقاط موضوع بیمه، ترجمه شهریار بهترین، مجله صنعت حمل و نقل، شماره57، صفحه 58.

[23] –  پیشین، صفحه58.

[24] – مصطفی السان و محمدرضا منوچهری. حدود تعهد بیمه گذار به دادن اطلاعات در بیمه های اشخاص، فصلنامه صنعت بیمه، شماره 94-93، 1388، صفحه 78.

[25] – ای.آر، هاردی آیومی. بیمه­گذار چه اطلاعاتی باید به بیمه­گر بدهد، ترجمه شهریار بهترین، مجله صنعت حمل و نقل، شماره56، صفحه66.

[26] – پیشین، صفحه66.

[27]-“ A contract of marine insurance is deemed to be concluded when the proposal of the assured is accepted by the insurer, whether the policy be then issued or not; and, for the purpose of showing when the proposal was accepted, reference may be made to the slip or covering note or other customary memorandum of the contract.”

[28] – عصمت الله جابری. حقوق مصرف کننده، انتشارات دادیار، چاپ اول، 1386، صفحه 76.

[29] -ای.آر، هاردی آیومی. افشای حقایق محاسبه زمان حق فسخ بیمه­گر، ترجمه شهریار بهترین، مجله صنعت حمل و نقل، شماره62، صفحه 65.

2- پیشین، صفحه 65.

[31] – منصور امینی، عبدالعظیم خروشی. قلمروی تعهد بیمه گذار در ارائه اطلاعات موثر بر انعقاد عقد بیمه، صفحه171.

[32] – میرحسین عابدیان. تعهدات پیش قراردادی بیمه گر و جای خالی آن در لایحه بیمه تجاری، مجله تحقیقات حقوقی، شماره 50، 1388، صفحه 224

[33] – احسان لطفی، تعهدات اطلاعاتی در حقوق قراردادهای بیمه، صفحه13.

[34] –  منصور امینی و عبدالعظیم خروشی. قلمروی تعهد بیمه گذار در ارائه اطلاعات موثر بر انعقاد عقد بیمه، صفحه172.

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92