رشته حقوق

قصاص چیست ودلایل اثبات حکم آن

شناخت قصاص ودلایل اثبات حکم آن ازمنظر فقهاوحقوقدانان

گفتار اول : تعریف قصاص از دیدگاه فقها

شهید ثانی در تعریف قصاص چنین می گوید: “قصاص بر وزن فعال (به کسر حرف اول) از قصص اثره یعنی او را تعقیب کرده است و منظور از قصاص در اینجا مجازات است بدین ترتیب که جانی مورد تعقیب قرار می گیرد ومثل کاری را که کرده است درباره اش اجرا می کنند. این مجازات را قصاص می گویند. دلیل اثبات حکم قصاص پیش از اجماع ، آیه شریفه :

“وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاهٌ یَاْ أُولِیْ الأَلْبَابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ”[1] وآیات دیگر قرآنی است. [2]

نظیر تعریف فوق را اکثر حقوق دانان و فقها نیز از قصاص داشته اند.

 

آیات قرآنی که در آنها به حرمت قتل نفس، قصاص و مسایل مربوط به آن پرداخته شده به شرح زیر است:[3]

  • وَلاَ تَقْتُلُواْ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذَلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ))[4]

 

  • وَلاَ تَقْتُلُواْ أَوْلادَکُمْ خَشْیَهَ إِمْلاقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِیَّاکُم إنَّ قَتْلَهُمْ کَانَ خِطْءاً کَبِیراً »[5]
  • «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصَاصُ فِی الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأُنثَى بِالأُنثَى»[6]
  • « وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاهٌ »[7]

لازم به ذکر است که قبل از اسلام سفاکی ها و جنگ های بسیاری به خاطر کشته شدن فردی از یک قبیله اتفاق می افتاد واشخاص هیچ قاعده ای را برای خونخواهی رعایت نمی کردند. به گونه ای که گاها برای کشته شدن فردی از یک قبیله تمام افراد قبیله دیگر کشته می شدند و یا در ازاءفردی از یک قبیله، قبیله دیگر خانواده فرد قاتل را به عنوان قصاص به قتل می رساندند و نمونه های بسیاری که به هیچ وجه با عدالت وهدف اصلی از مجازات قصاص همخوانی نداشت. اما با ظهور اسلام این خونخواهی ها نظام مند گردید تا از تجاوز و هرج و مرج و کشتار بی گناهان تا حد امکان جلوگیری شود[8] .

گفتار دوم: موجبات قصاص از منظر فقها

در بیان موجبات قصاص به تبعیت از فقها ابتدا تعریف مختصری از آن می آید وسپس شرایط تحقق آن موجبات مفصلا مورد بررسی قرار می گیرد.

حضرت امام خمینی موجبات قصاص را چنین بیان می دارد: « وآن بیرون بردن روح معصوم (محفوظ ومحترم) از بدن انسان است عمداً با شرایطی که می آید»[9]

محقق حلی اینگونه تعریف می کند: «(هو ازهاق النفس المعصومه المکافعه عمداً عدواناً) خارج کردن جان محترم وبرابر از تنی، عمداً وبه ناحق [10]»

اینک رواست که ابتدا به توضیح اصطلاحات تعریف محقق حلی از زبان شهید ثانی بپردازیم و سپس سایر شرایط مورد بررسی قرار گیرد.

  • ازهاق نفس: یعنی اخراج نفس
  • معصومه: منظور از معصومه این است که تلف کردن آن مجاز نباشد.
  • مکافعه: منظور از مکافعه مساوی بودن مقتول وقاتل در اسلام، آزادی واعتبارات دیگر است.
  • عدوان: به معنی حرام ونارواست، مواردی که جایز نباشد کشتن فرد برای هیچ کس؛ وغیر عدوان مواردی را که جایز است کشتن فرد نسبت به یک شخص نه نسبت به دیگری[11] .

 

 

گفتار سوم : شرایط احراز وتحقق قصاص از منظر فقها و حقوقدانان:

« برای اینکه قصاص به مورد اجرا گذاشته شود، باید شرایطی احراز گردد. قالب فقهای اسلامی شش شرط مساوات در آزادی، کفر ودین، فقدان رابطه پدر وفرزندی، بلوغ، عقل و عدم مهدور الدم بودن را برای احراز حکم قصاص بر شمرده اند[12] .

مطلب مشابه :  واژه فمنیسم از لحاظ حقوقی

تحقق قتل عمد به عنوان اولین ومهمترین شرط لازمه قصاص:

بند1: دیدگاه فقها در خصوص مهمترین شرایط لازمه انجام قصاص

قتل عمدی مهمترین شرط ولازمه انجام قصاص می باشد که پس از احراز آن سایر شرایط مورد بررسی قرار می گیرد. چنانکه در مواد 205[13] و206[14] ق.م.ا از ابتدا به عمد توجه گردیده است. بنابراین در آغاز دیدگاه فقها در خصوص شرایط تحقق قتل عمد و سپس سایر شرایط ذکر می شود.

همانطور که قبلاً ذکر گردید، به دلیل اینکه قانون مجازات اسلامی، در قسمت قصاص، اکثر قریب به اتفاق مواد خود را از فقه وامدار است. مبحث تحقق عمد را در فقه بررسی و آنگاه آنرا با ق.م.ا تطبیق می دهیم.

محقق حلی در تحقق قتل عمد معتقد است « عمد محقق می شود با قصد قتل از سوی شخص بالغ وعاقل با وسیله ای غالباً کشنده باشد اگر قصد قتل کند با وسیله ای که به ندرت کشنده باشد وقتل هم روی دهد، شبهه قصاص است. ( یعنی قتل عمد است) اما آیا عمد محقق می شود با قصد به فعلی که بوسیله آن مرگ روی می دهد؛ هر چند غالباً کشنده نباشد بدون قصد قتل؟ مانند اینکه او را با سنگ ریزه ای یا چوب نازکی بزند (تابمیرد) در این باره دو روایت است و مشهورترین آن دو این است؛ که این قتل عمدیست که موجب قصاص می شود[15].

شهید ثانی در شرح این عبارات می نویسد: « در تحقق قتل اگر با قصد قتل وقتاله بودن وسیله باشد، اختلاف نظر نیست زیرا در اینجا عنوان عمد لغتاً وعرفاً صدق می کند و به معنای عمد است. زدن با وسیله ای که غالباً  کشنده باشد؛هر چند قصد کشتن نداشته باشد. زیرا در چنین صورتی قصد فعل مانند قصد قتل است. تنها در دو مورد اختلاف است؛ یکی جایی که قصد کشتن داشته باشد با وسیله ای که محتمل قتل وعدم قتل است که گفته شده است آن نیز قتل عمدی است زیرا قصد قتل داشته است و داخل می شود در عموم و گفته شده است که قتل خطایی است زیرا وسیله صلاحیت ندارد که غالباً قتاله باشد. پس وقوع قتل بدون این وصف صلاحیت در عمد بودن، موثر نیست وبه دلیل روایتی که خواهد آمد قول اول ظاهرتر است.

مورد اختلاف دیگر موردی است که عمل با وسیله ای بوده باشد که غالباً قتل بدان انجام نمی گیرد وقصد قتل وجود نداشته ولی قصد عمل وجود داشته وقتل اتفاقاً روی داده است. مانند زدن با سنگ ریزه وچوب نازک.

در ملحق دانستن این قتل به قتل عمد از حیث وجوب وقصاص دو عقیده وجود دارد: یکی اینکه این قتل عمد و موجب قصاص است واین عقیده شیخ طوسی است در کتاب مبسوط … وعقیده دوم که مشهورتر وظاهرتر است که چنین قتلی عمدی نیست که موجب قصاص شود، بلکه قتل شبه عمد است. چون نه قصد قتل وجود داشته است ونه قصد کاری که در معنای قتل است[16] .

مطلب مشابه :  شرایط تحقق ایقاع و شرط

بند2: تعریف عمد از منظر فقها:

حضرت امام عمد را اینگونه تعریف می کند « عمد به محض قصد کشتن با آنچه که می کشد ولو به ندرت و به قصد فعلی که غالباً به آن کشته می شود اگرچه قصد قتل را به آن ننماید تحقق پیدا می کند»[17]

شهید اول نیز در لمعه، عمد را بدین ترتیب توضیح می دهد: « وقتی قتل عمدی خواهد بود که شخص بالغ قصد کند کسی را با وسیله ای که غالباً کشنده است به قتل برساند. وبرخی گفته اند اگر به طور نادر کشنده باشد کفایت می کند. در صورتیکه با وسیله ای که به طور نادر کشنده است، قصد قتل نداشته باشد، قصاص نخواهد بود، اگرچه اتفاقاً موجب مرگ شود. مانند آنکه با چوب نازک یا عصا کسی را بزند. اما اگر ضربات به طور مکرر بر کسی که بدن یا جسم او تحمل آن را ندارد، وارد کند. قتل او قتل عمد به شمار می رود[18] .

 

قرآن کریم . سوره بقره . آیه 179    _[1]  

[2] – محمدی . ابوالحسن . حقوق کیفری اسلام . صفحه 188

[3] –  به نقل از المبسوط شیخ طوسی

[4] – قرآن کریم . سوره انعام . آیه 151

[5] – قرآن کریم . سوره إسری . آیه 31

[6] – قرآن کریم . سوره بقره . آیه  178

[7] – قرآن کریم . سوره  بقره . آیه  179

[8] – شامبیاتی . هوشنگ . حقوق کیفری اختصاصی . جلد اول . صفحه 228

[9] –  خمینی . روح الله . ترجمه تحریر الوسیله . مترجم علی اسلامی . جلد چهارم . صفحه 269

[10] – محمدی . ابوالحسن . حقوق کیفری اسلام ، صفحه 188

[11] – محمدی . ابوالحسن . حقوق کیفری اسلام ، صفحه 188.189

[12] -. شامبیانی . هوشنگ . حقوق کیفری اختصاصی . جلد اول . صفحه 231

2_ قتل عمد موجب قصاص است و اولیای دم میتوانند با اذن ولی امر قاتل را با رعلیت شرایطی قصاص نمایند و ولی امر میتواند این امر را به رئیس قوه قضاییه یا دیگری تفویض کند .

3_ قتل در موارد زیر قتل عمدی است :

الف- مواردی که قاتل با انجام کاری قصد کشتن شخص معین یا فرد یا اقرادی غیر معین از یک جمع را دارد خواه آن کار نوعا کشنده باشد خواه نباشد ولی در عمل سبب قتل شود.

ب- مواردی که قاتل عمدا کاری را انجام دهد که نوعا کشنده باشد ؛ هرچند قصد کشتن شخص را نداشته باشد.

ج- مواردی که قاتل قصد کشتن را ندارد و کاری را که انجام می دهد نوعا کشنده نیست ولی نسبت به طرف بر اثر بیماری و یا پیری ویا ناتوانی یا کودکی و امثال آنها نوعا کشنده باشد و قاتل نیز به آن آگاه باشد.

[15] محمدی . ابوالحسن . حقوق کیفری اسلام . صفحه 189

[16] –  محمدی . ابوالحسن . حقوق کیفری اسلام . ص189-191

[17] –  خمینی . روح الله . ترجمه تحریر الوسیله . مترجم علی اسلامی . جلد چهارم . صفحه 269

[18] – شهید اول . لمعه دمشقیه . ترجمه و تبیین علی شیروانی . صفحه 259- 258

 

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92