رشته حقوق

شورای امنیت و نظام عدم اشاعه

– شورای امنیت و نظام عدم اشاعه

همان طور که در طی این نوشتار نشان داده شد، اصل ایدۀ تأسیس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و همچنین مذاکرات تدوین اساسنامۀ آژانس و معاهدۀ عدم اشاعۀ سلاح‌های هسته‌ای در دوران جنگ سرد و رویارویی دو بلوک شرق و غرب تنها با توافق بازیگران عمده و به خصوص امریکا و اتحاد شوروی امکان‌پذیر شد. گرچه همین بازیگران اصلی کرسی‌های عضویت دائمی شورای امنیت سازمان ملل متحد را نیز در اختیار داشته و دارند، ولی در چارچوب سیاست نهادسازی و ترسیم چهرۀ جدید روابط بین‌الملل در سال‌های پس از جنگ، به گونه‌ای عمل می‌کردند تا جایگاه شورای امنیت سازمان ملل متحد را از مسئول حفظ صلح و امنیت بین‌المللی به ابزار پیش‌برد مقاصد سیاسی اعضای ثابت تنزل ندهند. بر همین اساس شورای امنیت طی سال‌های پس از جنگ جهانی دوم به طور کلی از موضع‌گیری صریح در مسائل مربوط به عدم اشاعه پرهیز نموده و موارد معدود موضعگیری شورا نیز در جهت کمک به ایجاد تفاهم و اجماع میان گروه‌ها و بازیگران اصلی تلقی می‌شد. قطعنامه‌های شورای امنیت در آغاز کار معاهدۀ عدم اشاعۀ سلاح‌های هسته‌ای و نیز به هنگام تمدید نامحدود معاهده در سال ۱۹۹۵، بدون آن که تکلیفی برای کشوری ایجاد کند، به دنبال کاهش نگرانی‌های کشورهای غیرهسته‌ای و تأکید بر وجود نوعی تضمین‌های امنیتی در قبال تهدیدات هسته‌ای نسبت به این کشورها بود.[1]

 

گفتار اول – قطعنامۀ ۱۵۴۰

در سال ۲۰۰۴ در فضای متأثر از حملات انجام شده به برج‌های دو گانۀ مرکز تجاری نیویورک و پیشتازی امریکا در مبارزۀ ادعایی با تروریسم، امریکا بانی قطعنامۀ تازه‌ای در شورای امنیت شد که بر محور ممانعت از دستیابی گروه‌های تروریستی و بازیگران غیردولتی به سلاح‌های کشتار جمعی متمرکز بود.[2]

قطعنامۀ ۱۵۴۰ در چارچوب فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد صادر شده و چنین مقرر می‌دارد که تمامی کشورهای عضو می‌بایست ضمن جلوگیری از هر گونه کمک به بازیگران غیردولتی که به دنبال کسب و تولید سلاح‌های کشتار جمعی و یا ابزار پرتاب آن‌ها هستند، قوانین و نهادهای داخلی مؤثر برای اعمال این سیاست ایجاد نمایند. قطعنامۀ مزبور با تأسیس مرجعی برای ارزیابی عملکرد دولت‌ها در این زمینه، از دولت‌های عضو می‌خواهد تا گزارش عملکرد خود را به طور مرتب به کمیتۀ مزبور ارائه نمایند.[3]

اهمیت قطعنامۀ ۱۵۴۰ در آن است که به عکس رویۀ شورای امنیت در پرداختن به موارد تهدید نسبت به صلح و امنیت بین‌المللی، بدون پرداختن به هر گونه مصداق معین و با توسل به فصل هفتم منشور، اقدام به قانون‌گذاری عام بین‌المللی می‌نماید.

گرچه بند پنجم اجرایی قطعنامۀ ۱۵۴۰ تأکید می‌نماید که هیچ یک از تکالیف وضع شده در قطعنامۀ مزبور «نمی‌بایست به گونه‌ای تفسیر گردد که در تناقض با حقوق و تکالیف دولت‌های عضو معاهدۀ عدم اشاعۀ سلاح‌های هسته‌ای، کنوانسیون منع سلاح‌های شیمیایی و کنوانسیون منع سلاح‌های میکروبی باشد و تغییری در مسئولیت‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و سازمان اجرایی کنوانسیون منع سلاح‌های شیمیایی ایجاد کند»، ولی در مورد اثر آن نسبت به اجباری ساختن بسیاری از مقررات کنوانسیون‌های سازمان ملل در مورد تروریسم ساکت است.

ورود شورای امنیت به عرصۀ قانونگذاری بین‌المللی و سلب صلاحیت انحصاری دولت‌ها در مذاکره و پذیرش تعهدات قراردادی، از طریق تحمیل قطعنامه‌ای که تنها در میان پانزده عضو شورای امنیت به بحث گذاشته شده، مورد انتقاد کشورهای بسیاری از جمله ایران، افریقای جنوبی، برزیل، اندونزی، پاکستان و مصر قرار گرفت.[4] اما این انتقادات و اعتراض‌ها در عمل به ایجاد تغییری در مسیر اتخاذ شده در شورای امنیت نیانجامید و قطعنامۀ ۱۵۴۰ پس از آن در سه مرحله طی قطعنامه‌های بعدی شورای امنیت مورد تأکید قرار گرفت و حکم کار کمیتۀ قطعنامۀ ۱۵۴۰ تا سال ۲۰۲۱ تمدید گردید.[5]

مطلب مشابه :  مناشئ و منابع حق در حقوق بشر عرفی

 

گفتار دوم – قطعنامۀ ۱۸۸۷

دولت امریکا در سال ۲۰۰۹ و در آستانۀ برگزاری کنفرانس بازبینی سال ۲۰۱۰ معاهدۀ عدم اشاعۀ سلاح‌های هسته‌ای مبتکر طرح قطعنامۀ تازه‌ای در شورای امنیت سازمان ملل متحد گردید. نمایندۀ امریکا در سازمان ملل متحد در ۴ اوت ۲۰۰۹ اعلام داشت که به ابتکار این کشور به زودی اجلاس سران شورای امنیت سازمان ملل متحد در مورد عدم اشاعه و خلع سلاح هسته‌ای تشکیل خواهد شد. اجلاس ویژۀ سران شورای امنیت در ۲۴ سپتامبر همان سال و قریب به شش ماه پس از سخنرانی معرف اوباما در طی سفر به جمهوری چک که در آن از آرمان دنیای عاری از سلاح‌های هسته‌ای سخن گفته بود برگزار شد. در این نشست علاوه بر رئیس جمهور امریکا به عنوان مبتکر جلسه، رؤسای جمهور و نخست وزیران سایر کشورهای عضو دائم و موقت شورای امنیت شامل اتریش، انگلیس، اوگاندا، بورکینافاسو، ترکیه، چین، روسیه، ژاپن، فرانسه، کاستاریکا، کروآسی، مکزیک و ویتنام حضور داشتند و تنها لیبی در سطح سفیر شرکت نموده بود.[6]

در این نشست شورای امنیت قطعنامۀ ویژه‌ای در مورد عدم اشاعۀ هسته‌ای به تصویب رساند.[7] در متن قطعنامۀ مزبور به ظاهر تلاش شده با پرهیز از نام بردن از کشوری خاص به موضوع حائز اهمیت عدم اشاعۀ هسته‌ای پرداخته شود، ولی در عمل متن قطعنامه حاوی تأکید بر قطعنامه‌های صادره در شورای امنیت در مورد ایران و کرۀ شمالی بوده و منعکس‌کنندۀ نگرانی‌های امریکا و متحدین غربی آن در مورد مسائلی همچون پایبندی، کنترل صادرات، پادمان‌ها و پروتکل الحاقی و مادۀ ده معاهدۀ عدم اشاعۀ سلاح‌های هسته‌ای در مورد خروج از معاهده است.[8] در قطعنامۀ مزبور از جمله از تمامی کشورهای درخواست شده تا نسبت به عقد قرارداد پروتکل الحاقی به قرارداد جامع پادمان اقدام نمایند.[9]

نکتۀ قابل توجه آن است که قطعنامۀ ۱۸۸۷ به عکس قطعنامۀ ۱۵۴۰ تحت فصل هفتم منشور تهیه نشده است. عبارات این قطعنامه نیز، به عکس قطعنامۀ ۱۵۴۰ که به این صورت بود که «شورای امنیت … در چارچوب فصل هفتم منشور … تصمیم می‌گیرد که تمامی دولت‌های باید …»،[10] به گونه‌ای دیگر تنظیم شده و بندهای اجرایی قطعنام با عبارت «شورای امنیت … از تمامی دولت‌ها می‌خواهد …» آغاز می‌شود.

از سوی دیگر سند پایانی کنفرانس بازبینی سال ۲۰۱۰ معاهدۀ عدم اشاعۀ سلاح‌های هسته‌ای نیز به گونه‌ای تنظیم شده است که با پرهیز از هر گونه اشاره به قطعنامۀ ۱۸۸۷ و درج مواضع مغایر با آن، مؤید وجود اختلافات بین‌المللی در بسیاری از موارد مندرج در قطعنامۀ ۱۸۸۷ بوده و نشانگر آن است که بسیاری از کشورهای عضو معاهدۀ عدم اشاعۀ سلاح‌های هسته‌ای قائل به متابعت از درخواست شورا در قالب قطعنامۀ مزبور نمی‌باشند.

نکتۀ اساسی در بررسی مفاد قطعنامۀ ۱۸۸۷، که به دنبال قطعنامۀ ۱۵۴۰ و زنجیرۀ قطعنامه‌های تأیید و تمدید آن به تصویب رسیده، آن است که «سابقۀ ایجاد شده از طریق قطعنامۀ ۱۸۸۷ می‌تواند به تغییر نگاه شورای امنیت، به خصوص پنج عضو دائم، به نقش خود در رژیم عدم اشاعه و به ویژه فرایند بازبینی معاهدۀ عدم اشاعۀ سلاح‌های هسته‌ای بیانجامد. … تصویب قطعنامۀ ۱۸۸۷ نشانگر آن است که شورای امنیت صلاحیت و ارادۀ تصمیم‌گیری و ارائۀ رهنمود در مورد آنچه که به طور سنتی از طریق کنفرانس‌های بازبینی معاهدۀ عدم اشاعۀ سلاح‌های هسته‌ای انجام می‌شده را دارد. … ممکن است امریکا و یا برخی دیگر اعضای ثابت شورای امنیت در صدد برآیند این فرایند را با همان هدف تکرار نمایند. … اگر این تجربه بار دیگر تکرار شود، سؤال اصلی آن است که آیا اعضای معاهدۀ عدم اشاعۀ سلاح‌های هسته‌ای تکرار آن را مکمل فرایند بازبینی معاهدۀ عدم اشاعۀ سلاح‌های هسته‌ای تلقی خواهند کرد یا تلاشی برای جایگزینی و در نهایت حذف آن.»[11]

مطلب مشابه :  مبانی ارتداد از منظر قرانی و فقهی

در پاسخ به این سؤال باید یادآور شد که عملکرد و سند پایانی کنفرانس بازبینی سال ۲۰۱۰ نشان داد که اکثریت اعضای معاهدۀ عدم اشاعۀ سلاح‌های هسته‌ای ورود شورای امنیت در کار کنفرانس‌های بازبینی را کامل کنندۀ کار این کنفرانس‌ها نمی‌دانند. در عین حال بعید به نظر می‌رسد که در صورت ارادۀ جدی اعضای دائم شورای امنیت به اعمال تغییرات اساسی در نظام عدم اشاعۀ موجود، کشورهای غیرهسته‌ای دارای ابزار کافی و حتی ارادۀ واقعی برای ممانعت از آن باشند.

[1]              S/RES/255, 19 Jun. 1968 and S/RES/984, 11 Apr. 1995

[2]              S/RES/1540, 28 April 2004

[3]              برای آگاهی از کار کمیتۀ قطعنامۀ ۱۵۴۰ و همچنین دسترسی به گزارش‌های ارائه شده توسط کشورهای مختلف به این کمیته به سایت اینترنتی آن به آدرس زیر مراجعه کنید:

http://www.un.org/sc/1540/, last accessed on 2 Sep. 2011

[4]              برای بررسی مواضع و انتقادات کشورهای مختلف نسبت به قطعنامۀ ۱۵۴۰، علاوه بر متن گزارش‌های ارائه شده به کمیتۀ مزبور که در سایت اینترنتی آن موجود است، از جمله به مقالۀ تحلیلی و ارزشمند زیر مراجعه کنید:

Johan Bergenäs and Dr. Lawrence Scheinman, UN Security Council Resolution 1540: Historical analysis, current status of implementation, and a look to the future, available at:

http://cns.miis.edu/other/bergenas_scheinman_1003_cistec_english.pdf, last accessed on 2 Sep. 2011

[5]              S/RES/1673, 27 Apr. 2006, S/RES/1810, 25 Apr. 2008, and S/RES/1977, 20 Apr. 2011

[6]              برای گزارش مشروح نشست سران شورای امنیت مراجعه کنید به:

http://www.un.org/News/Press/docs/2009/sc9746.doc.htm, last accessed on 2 Sep. 2011

[7]              S/RES/1887, 24 September 2009

[8]              برای مطالعۀ گزارشی از زمینه‌های برگزاری نشست شورای امنیت و مفاد قطعنامۀ ۱۸۸۷ مراجعه کنید به:

Kaegan McGrath and Vasileios Savvidis James Martin, UNSC Resolution 1887: Packaging Nonproliferation and Disarmament at the United Nations, available at:

http://www.nti.org/e_research/e3_unsc.html, last accessed on 2 Sep. 2011

[9]              S/RES/1887, op. 15b

[10]            The Security Council … acting under Chapter VII of the Charter of the United Nations … decides that all States shall …

[11]            Keegan McGrath and Vasileios Savvidis, UNSC Resolution 1887 Part 2: Unpacking the Resolution’s Political Significance and Implications for the International Nonproliferation Regime, available at:

http://www.nti.org/e_research/e3_unsc_1887_part_2.html, last accessed on 2 Sep. 2011

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92