رشته حقوق

ساختار اجتماعی

دانلود پایان نامه

پیداست که این طرح در واقع طرح عمومی شهرها در دورۀ ساسانیان و تداوم آن در دورۀ اسلامی است. بسیاری بر آنند که طرح اولیۀ شهر بم مربوط به دورۀ پارتیان است. از یک نظر سه وجه تشابه میان نسا و بم می‌توان یافت، نخست سه بخش اصلی شهر که کهندژ بر بلندای شهر واقع شده، پایین‌دست آن بخش میانی شهر (شهر میانی= شارستان) و سومین بخش حومه در گرداگرد بیرونی شارستان؛ دوم قرار گرفتن هر دو شهر بر دو شاهراه تجاری، نخست نسا در شاهراه تجاری خراسان و دوم بم در شاهراه تجاری ادویه (فلفل) میان هند و سند و کرمان؛ سومین وجه تشابه در سیستم دفاعی هر دو شهر است که سه باروی کاملاً مجزا سه بخش شهر را دربرگرفته بود و کهندژ با یک دروازه به دروازۀ باروی دوم (باروی شهر میانی) راه می‌یافت و دیوار گرد بیرونی شهر نیز با دروازه‌ای به راه‌های اصلی راه پیدا می‌کرد. میان باروی کهندژ و باروی میانی خیابان راسته‌ای بوده که در پیرامون آن بازار و راسته‌ها و دکان‌های پیشه‌وران و صاحبان حرفه‌ها قرار گرفته بودند. این طرح را هنوز پس از ویرانی شهر کهن بم در زمین‌لرزۀ 1382 به خوبی می‌توان مشاهده کرد. از دیگر سو یکی از کهن‌ترین شهر- روستاهای پیرامون بم در نزدیکی نرماشیر (از دورۀ ساسانیان)، به نام نسا به دورۀ پارتیان مربوط می‌شود و از نام نسای کهن وام گرفته است که آثار آن در تل «چغوک‌آباد» تا دورۀ پارتیان شناسایی شده اند.
پارتیان در کنار شهر نسا، در نزدیکی عشق‌آباد کنونی، خاستگاهی کهن‌تر هم داشته‌اند که به نام مهردادکرت (ساختۀ مهرداد) شهرت دارد، شهری با طرح پنج ضلعی و برخوردار از سه بخش کهندژ، شهر و بیرونی که کارکرد نظامی، اداری و سیاسی آن کاملاً نشان‌دهندۀ اهمیت این شهر در زمانی است که پارتیان هنوز رو به سوی مغرب (سلوکیه) یورش نبرده بودند. به کار بردن واژۀ کرت (=کرده، ساختن، ساخته شده به دست) در زبان پارتی (پهلوی) به دنبال نام دژ یا «شهر شاهی» مهردادکرت نشان‌دهندۀ ساخت شهرهای جدید توسط شاهان پارتی است که این امر به عنوان یک سنت در ساخت «گِردشهرها» در دورۀ ساسانیان نیز ادامه یافت. پیداست که پارتیان دو طرح مهم در شهرسازی را به ویژه در بخش‌های شرقی قلمرو حکومتی خود به اجرا گذاشتند که هر دو طرح در شهرسازی دورۀ ساسانیان و دورۀ اسلامی، از آن میان دورۀ سامانی، تأثیر داشتند؛ نخست بنای گِردشهرها و دوم اجرای میدان مرکزی در میان گِردشهرها و عمود شدن چهار خیابان اصلی به این میدان و ساختن ساختمان‌های اداری، مذهبی و نظامی در پیرامون میدان یا اجرای طرح شطرنجی در پیرامون چهار خیابان اصلی شهر.
نسا، مرو (مرگیانه)، هیکاتوم‌پولیس (صددروازه)، اکباتان (هگمتانه)، تیسفون، هترا، دورااوراپوس (دوراائوروپوس)، کوه خواجه در سیستان، کنگاور، شوشتر، هیرکانیا (ورکانه- تمیشه) و شهرهای دیگری از این دست اگرچه در دورۀ پارتیان شاخته شده بودند یا بنای آنها ریشه در دورۀ سلوکیان، هخامنشیان یا مادها داشته است، با طرح‌های جدید و با اتکا بر استحکامات دفاعی بنا شدند. شهر هترا در نزدیکی موصل طرح چندضلعی نزدیک به دایره داشت با دیوار دفاعی، خندق و چهار دروازه که مهم‌ترین آنها دروازۀ شرقی (رو به نسا/ خراسان) بود. شهر نقشۀ شطرنجی داشت و بازار و میدان در مرکز شهرواقع شده بودند. تیسفون که در آغاز به عنوان پایگاه دفاعی دربرابر سلوکیه، پایتخت سلوکیان، بنا شد، از طرح دایره پیروی می‌کرد و چندان اهمیت داشت که در دورۀ پارتیان و ساسانیان مهم‌ترین شهر و پایتخت مملکت به شمار می‌آمد و پس از اسلام نیز بغداد در هفتاد کیلومتری آن و به پیروی از طرح همان شهر بنا نهاده شد که هم تا به امروز نقش پایتختی خود را حفظ کرده است. در زمانِ حکمرانی نخستین پادشاهان پارتی در پیرامون شهر ری نیز دیوارهای دفاعی، خندق و برج و بارو بنا نهاده شد که گرداگرد شهر را در بر می‌گرفتند. شهر مرو در دورۀ سلوکیان چهارگوش بود اما توسعۀ این شهر در دورۀ پارتیان به صورت گِرد و مبتنی بر چهار جهت اصلی شهر در راستای راه‌های بازرگانی انجام گرفت.
برخی طرح دایره‌ای شهرها را متأثر از شکل چادرهای کوچ‌روها می‌دانند که هم در چادر و هم در چگونگی قرار گرفتن مجموعه‌ای از چادرها به صورت حلقه‌وار، در پیشینۀ زندگی کوچ‌نشینی پارتیان وجود داشته است. برخی دیگر این طرح را بیش‌تر متأثر از موقعیت دفاعی پارتیان و نقش پایگاه‌های نظامی نخستین می‌دانند که به مرور در بنای شهرها به کار گرفته شد. برخی پژوهشگران نیز بی‌توجه به هر یک از این عوامل، اقدام پارتیان را در بنای برج و باروی گِرد در پیرامون شهرها ابتکار پارتیان می‌دانند. نکتۀ مهم در بررسی این شیوۀ شهرسازی و اثرگذاری آن در شهرنشینی دورۀ پارتی، رابطۀ آن با شیوۀ شهرسازی یونانیان در ایران در دورۀ سلوکیان است. چنان که شهرسازی پارتی با به‌کارگیری شیوه‌های ایرانی کوچ‌نشینی و شهرنشینی، به صورت توأمان تحت تأثیر رواج طرح‌های دورۀ سلوکی (مانند طرح‌های شطرنجی شهرها و نقش میدان به عنوان مرکز شهر) قرار گرفت و با آمیزشی نوین از این طرح‌ها، شیوۀ شهرسازی پارتی را به وجود آورد. در درون شهر پارتی مهم‌ترین ساختمان، ارگ (مرکز امور دیوانی) و پرستشگاه بود و بازار نیز اهمیت فراوان داشت. در دورۀ پارتیان زندگی مبتنی بر شیوۀ کوچ‌روی- عشیره‌ای در پیوند با زندگی روستایی و شهری قرار گرفت. این امر پیوند عوامل مؤثر در این سه شیوۀ کهن معیشت و زندگی اجتماعی در ایران را در پی داشت که در نتیجه در شهرهای دورۀ پارتیان تأثیر مستقیم بر جای گذاشت. از نظر اقتصادی نتیجۀ مستقیم این اقدام پدیدار شدن «دوره‌ای از رشد و رونق اقتصاد شهری و مبادله‌ای» در ایران بود. در «نظام اجتماعی پارت و شهرهای آن»، نظام مالکیت بر زمین متأثر از دگرگونی‌های نوین به سوی «مالکیت خصوصی» گرایش پیدا کرد و اصطلاح «بوم خواتای» (زمین+ خدای= صاحب زمین) مفهوم جدیدی در عرصۀ ساختار اداری شهر و مالکیت در ایران به دست آورد. از این رو به تدریج در روابط اجتماعی، به سوی شکوفایی ساختارهای اقتصاد شهری مبتنی بر مازاد تولید و بازرگانی، رشد قابل ملاحظه‌ای یافت. این امر به ویژه در زمانی تحقق کامل یافت که شاهراه تجاری موسوم به «ابریشم» ، نقش مهمی در عرصۀ مبادلات میان آسیای شرقی، قلمرو پارتیان و اروپا (با تأکید بر قلمرو رومیان) ایفا کرد. از آن جا که مهم‌ترین شهرهای دورۀ پارتیان در مسیر این جاده قرار گرفته بودند و بازارهای آنها کانون مبادلات تجاری به شمار می‌رفت، متناسب با نیاز‌های مبادلات شهری، رشد و توسعه پیدا کردند. میدان مرکزی شهرها محل تلاقی کانون‌های اقتصادی- بازرگانی در کنار ساختمان‌های حکومتی- اداری بود. از این رو به تدریج متناسب با گسترش قلمرو فرهنگی پارتیان نشانه‌هایی از حضور نحله‌های گوناگون در بدنۀ بخش تجاری و اداری شهر مشاهده شد، چنان که در اواخر دورۀ پارتیان، معابد مهری، معابد بودایی، بناهای یهودیان، آتشکده‌های زرتشتیان در شهرهایی چون همدان و کنگاور، شهرهای سُغد، فارس، بین‌النهرین (به ویژه تیسفون)، هترا، دورااوراپوس، با شکوه تمام بنا می‌شدند. این امر تلاقی فرهنگ‌ها را در گسترۀ تجاری جاده‌های قلمرو پارتیان به همراه داشت و البته تأثیر فراوانی در نوع و شیوه‌های شهرنشینی شهروندانِ شهرهای پارتی بر جای گذاشت که البته تا اندازۀ زیادی متأثر از ساختار اجتماعی آن دوره نیز بود.
7. شهر و شهرنشینی در دورۀ ساسانیان

مطلب مشابه :  روش های استنتاج در حقوق بین الملل

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید