رشته حقوق

تلقیح مصنوعی با اسپرم شوهر

تلقیح مصنوعی با اسپرم شوهر

در این نوع تلقیح که تلقیح همگون نیز نامیده می شود ،پای شخص ثالث در میان نیست، نطفه(اسپرم) مرد را به نحوی بدست آورده و آن را در رحم همسر قانونی او وارد می کنند(علوی قزوینی ،133:1374).

معمولاً توسل به این روش آنگاه صورت می گیرد که توسل به روشهای متداول یعنی مقاربت دو همسر با مشکلات فیزیکی از قبیل: غیر قابل نفوذ بودن دهانه رحم یا کمی اسپرم و یا ناتوانی جنسی مرد یا انزوال زودرس مواجه است و تلاشهای پزشکان یا روانپزشکان مجرب در درمان این گونه نارسائیها و بیماریها مؤثر واقع نمی‌گردد در تلقیح همسران به دو طریق اقدام می شود: 1- گاهی همسران خود را در انجام این عمل مباشرت داشته و با دخالت دادن دیگران در گرفتن اسپرم با تخمک مرتکب اقدام خلاف اخلاقی نمی شوند. 2- گاهی نیز در مسیر عمل، دیگران به عنوان متخصص و غیر دخالت می کنند که ممکن است بعضاً مرتکب اعمال غیر مجاز یا خلاف شرع نیز بشوند(رضائنیا معلم،83:1378).

 

2-1-1- جواز تلقیح مصنوعی

در جواز این گونه تلقیح بین فقهای معاصر اختلاف نظر چندانی وجود ندارد .تنها عده ی معدودی از فقها نظر به عدم جواز دارند ومشهور معاصرین از فقها وقاطبه حقوقدانان این گونه تلقیح را مجاز شمرده اند .زیرا از این رهگذر هیچ خدشه ای به اصول وقواعد حاکم بر روابط مشروع زوجین وارد نمی گردد وعلاوه بر انطباق عمل با منطق عقل ومقبولیت اجتماعی وحفظ مصالح عمومی ،روایت یا دلیل شرعی دیگری از کتاب وسنت آن را نفی ننموده است(میر هاشمی،78:1382) .

استدلال قائلین به جواز تلقیح مصنوعی با اسپرم شوهر ،به رغم اختلاف جزئی که مربوط به شیوه های اجرایی باروری پزشکی است ،به شرح زیر می باشد(رضا نیا معلم،222:1387)  .

 

ادله قائلین به جواز

اولا:اسپرم وتخمک به زوجین تعلق دارد ،رحم همسر آن را حمل می کند ،زمان ترکیب دو گامت در زمان زوجیت صورت گرفته است وملاک پیدایش فرزند در نظر شرع وقانون هم رعایت شده است ،پس محذوری یافت نمیشود تا عنوان حرام بر آن تطبیق نماید(رضا نیا معلم،222:1387).

ثانیا،قانونگذار اسلام به طور کلی درمان بیماری را مباح ودر بعضی موارد واجب کرده است ،ناباروری هم مصداقی از این نوع بیماری است که درمان آن مباح شده وبهره گیری از این روش یکی از راه های درمان است(همان) .

ثالثا ،اصل اباحه و  برائت عقلی وشرعی هم بر جواز این قسم دلالت دارند ،زیرا دلیل صریح یا ضمنی بر حرمت این عمل وجود ندارد(همان) .

رابعا ،بر جواز آن می توان به آیه شریفه زیر استناد جست:

«نسائکم حرث لکم فأتو حرثکم أنی شئتم »(بقره،آیه 223)زنان شما کشت زار شما هستند ،هر زمان [هر مکان]خواستید بر آنان وارد گردید.اطلاق حرث (کشت زار) به زنان، برای تولید نسل و فرزند آوری است و به دلالت «فأنّی دنّی‌شِئْم» ، فرزند آوری با کمک همسران به شیوه ای خاص محدود نشده است، بلکه با هر شیوه ای می توان از آنان فرزند تولید و ایجاد کرد.

فقهای شیعه

فقهای شیعه در تفسیر آیه دو احتمال داده اند: 1- از آن جایی که زنان حرث و کشت زار برای تولید نسل قلمداد شده اند، مستلزم این است که مرد تنها از راه محل«حرث» می تواند وطی کند:2- آیه، مطلق است و دلالت آن شامل و طی در غیر محل حرث و نیز طی در محل حرث مستقیماً یا از پشت در هر زمان و مکان می شود. پس ممکن است، زن، کشت زار برای تولید نسل باشد و وطی در غیر آن محلِ آمده شده برای کشت زار، جایز باشد، چنان که وطی در بین دو ران زن جایز است. در هر صورت، آیه با هردو معنا، شامل موضوع بحث می شود، خواه مقصود اصلی از آیه وطی باشد و به التزام بر تولید نسل دلالت کند یا مدلول اصلی آن تولید نسل باشد(رضا نیا معلم،223:1383).

فقهای اهل سنت

از تفاسیر اهل سنت دربارۀ این آیه فهمیده می شود که آن ها احتمال نخست را می پذیرند با این توضیح که واژۀ «حرث» بر انداختن بذر در زمین و آماده کردن زمین برای زراعت اطلاق می شود؛ یعنی به زمین بذر ریخته شده: حرث می گویند، پس واژۀ حرث مفید این است که همانطور زمین مکان رویاندن بذر ها است، رحم زن ( از راه فرج و قُبل) مکان رشد و نمّو نطفه هاست .( شرکانی  :226 و محمد رشد رضا:361 به بعد، به نقل از رضا نیا، معلم ،223:1383) .

منظور از واژۀ «فاتوا» تنها مجامعت و نزدیکی نیست، بلکه به معنای اعطا کردن است؛ (فخر رازی، 1420: 5) یعنی بذر را به حرث اعطا کنید خواه دانه گندم باشد، خواه نطفه و منی و خواه این اعطا مستقیم باشد، خواه غیرمستقیم (مثلاً به صورت تلقیح مصنوعی یا IVF و یا…..).

واژه «أنّی» ممکن است «أین»، «کیف» یا «من أی‌وجه‌شئتم» باشد. به نظر می رسد معنای سوم، همان طوری که مرحوم طبری گفته است مناسب تر باشد. ایشان گفته اند: آغاز کلام به أنی ، نشان دهندۀ آن است که در مسئله احتمالات و روش های متعددی مطرح است، أنّی لک هذا المال؟ یعنی این مال از کدام وجه و راه برای شما حاصل شده است (من أین الوجوه لک) . این معنا به معنای واژه «أین» و «کیف» هم نزدیک است (طبری،398:1420) بنابراین معنای آیه این می شود کهاز هر راهی و شکلی به حرث و کشت زارتان وارد شوید و به او بذر نطفه را اعطا کنید تا رشد و نمو کند.

بنابراین، روی آوری به همسر جهت فرزند آوری، حتی از راه غیر طبیعی و به کمک ابزار پزشکی، دست کم به طور ضمنی مصداق آیه است در آیه محدودیتی یافت نمی شود که اتیان «اعطای نطفه و تزریق آن یا انتقال آن» تنها از راه فطری و طبیعی باشد، هر چند که این راه سالم ترین راه است(رضا نیا معلم،224:1383) . البته برابر با تفاسیر اهل سنت، روی آوری به دبر زنان چون مکان حرث و رویاندن نطفه و در نتیجه تولید مثل نیست، جایز نیست (محمد بن علی شوکانی،همان،213:1420)

مطلب مشابه :  مفهوم جنبه های هنجاری

اما طبق تفسیر فقهای شیعه و اطلاق آیه، روی آوری به زنان حتی در دبر جایز است و حرث (تولید مثل) در آیه ملازمات اتیان نیست، بلکه از اهداف آن است(رضا نیا معلم ،224:1383).

به هر حال طبق هر دو تفسیر و احتمال و اطلاق آیه، تزریق اسپرم به رحم زن یا برداشت تخمک و اسپرم از زوجین و لقاح آن دو در آزمایشگاه، سپس انتقال آن به رحم و یا قبل از بارور شدن با یکدیگر ، به طور همزمان هر دو به رحم منتقل شوند و آن جا لقاح یا بند و…، مشمول آیه قرار می گیرند.

 

2 -1-2-استفتائات تلقیح مصنوعی با اسپرم شوهر

 

– سؤال: تلقیح نطفه با اسپرم زوج در رحم زوجه از طریق شوهر یا پزشک معالج جایز است یا خیر؟

آمده است:

– آیت‌الله محمد تقی بهجت: «فی نفسه مانعی ندارد و از لمس و نظر حرام اجتناب شود»(استفتائات:465).

– آیت الله جواد تبریزی: «در تلقیح نطفه با اسپرم، خضوص زوج در رحم زوجه، توسط خصوص شوهر جایز است و غیر این صورت جایز نیست»(استفتائات جدید :31) .

– آیه الله سید محمد صادق روحانی «تلقیح نطفه از طریق شوهر هیچ اشکالی ندارد و از طریق پزشک ، اگر مستلزم فعل حرامی مثل نظر و لمس عورت و بدن زن نباشد جایز است و اگر مستلزم باشد، به واسطه آن لازم ،حرام است»(مسائل المستحدثه:35).

– آیت الله لطف اله صافی گلپایگانی:« از طریق شوهر جایز است، ولی از طریق غیر شوهر، اگر مستلزم فعل حرامی مثل نظر و لمس حرام شود جایز نیست».(جامع الاحکام ،ج2: 345)

آیت الله محمد شاهرودی :« از طریق شوهر یا طریق دیگر که مستلزم حرام نباشد، جایز است».

– آیت الله موسوی اردبیلی :«از طریق شوهر که اشکال ندارد، ولی پزشک معالج باید در انجام کار مرتکب حرامی نشود(استفتائات:23 3).

– آیت الله حسین نوری همدانی « از طریق شوهر اشکالی ندارد»(همان :46).

– آیت الله مکارم شیرازی: « این کار ذاتاً اشکال ندارد، ولی با توجه به این که غالباً مستلزم نظر و لمس حرام می باشد جز در موارد ضرورت جایز نیست».( الفتاوی الجدیده: 439).

– آیت اله مؤمن قمی: « این کار جایز است و می بایست تلقیح به گونه ای انجام گیرد که مستلزم حرام دیگری نباشد(سخنی درباره تلقیح :32).

– آیه اله سیستانی : « تلقیح زن جز با منی شوهر جایز نیست چه شوهر دار باشد یا بی شوهر، چه زن و شوهر بدان راضی باشند و چه نباشند، چه تلقیح به وسیله شوهر باشد یا دیگری.»(مجمع المسائل :690و691).

… آیت اله فاضل لنکرانی:« این فرض مانعی ندارد اما اگر این کار مستلزم نگاه کردن به عورت غیر یا لمس آن باشد جایز نیست ،و اگر بچه دار شدن موجب خلل و تزلزل در زوجیت شود، مانعی ندارد(جامع المسائل:602).

– آیت اله صانعی : باردار نمودن مصنوعی زن یا نطفه شوهر جایز است، البته باید از حرام پرهیز شود؛ مثل آن که تلقیح کننده نامحرم باشد و… هر چند این گونه اعمال موجب حرام شدن نطفه و فرزند نمی باشد، چون مربوط به مقدمات است و خود مقدمات حرام است و فرزند متعلق به زن و مرد صاحب نطفه می باشد و همۀ احکام فرزند را دارا است(مجمع المسائل:65) .

– امام خمینی : باروری مصنوعی زن با نطفه و اسپرم شوهر بدون اشکال جایز است، هر چند که واجب است از مقدمات حرام آن اجتناب کرد، مثلاً  بارور کننده اجنبی یا یا بارور ساختن مستلزم نگاه کردن به آنچه نظر به آن حرام است نباشد (تحریر وسیله، ج 2 :242 )

حاج میرزا یداله دروزانی : از طریق شوهر مانعی ندارد ولی به وسیله پزشک جایز نیست مگر در ضمن عمل مجاز(صمدی اهری،30 :1382) .

سید محمد شیرازی: از طریق شوهر جایز است و از غیر او در صورت ، ضرورت جایز است(همان).

– آیت اله سید حسینعلی منتظری – باسمعه تعالی تحصیل نطفه از طریق استمناء حرام است و تصدی پزشک نامحرم نیز جایز نیست مگر اینکه محرمیت زوجین از فرزند به مرحله اختلال روحی یا مرض عصبی شدید و عسر و حرج رسیده باشد و معالجه آنان منحصر در تصدی اجنبی باشد(احکام پزشکی: 176).

– آیت الله خویی: جایز استنطفۀ شوهری به زن او، ولی غیر از شوهر جایز نیست کس دیگری متصدی این عمل باشد در صورتی که مستلزم نگاه کردن به صورت آن زن باشد(مستحدثات المسائل :43و42).

– حاج محمد مفتی الشیعه: از طریق شوهر اشکال ندارد و از طریق پزشک معالج اگر مقرون به نظر و لمس نباشد جایز است و اگر مقرون باشد جایز نیست مگر در ضرورت(صمدی اهری،30:1382) .

– سید ابوالقاسم کوکبی: تلقیح نطفه زوج به تصدی خود زوج جایز است(صمدی اهری ،32:1382) .

و همچنین مراجع دیگر از جمله ، محمد یزدی و محمد حسن مرعشی در زمینه تلقیح مصنوعی با اسپرم شوهر به حلیت نظر داده اند و این حلیت شامل انواع تلقیح مصنوعی که در آن از اسپرم و تخمک زوجین استفاده می شود را در بر می گیرد(صمدی اهری ،32:1382) .

 

2-1-3- حرمت تلقیح مصنوعی با اسپرم شوهر

مطلب مشابه :  تحقق عنصر مادی جرم

 

ادله قائلین به حرمت:

1- فقهای اهل سنت

بسیاری از فقهای اهل سنت در جواز این قسم به طور خلاصه، مناقشه کرده اند؛ به این صورت که عده ای آن را به شرط حفظ و مراعات اصول و شرایط شرعی مجاز وعدۀ اندکی حرام می دانند. استدلال این دو گروه بدین شرح است:

گروه اول : اولاً ، نتایج و آثار مترتب بر این روش هنوز به طور دقیق روشن نیست، میزان ضرر، بیماری یا  اضطراب کودک به دنیا آمده، نیازمند گذشتن مدت طولانی است و تا به صحت و درستی این روش یقین پیدا نشود، برابر قواعد لاضررولاضرار، انجام آن حرام است؛ ثانیاً، امکان تردید در نسب کودک و اختلاط آن وجود دارد، چون تابع نظر پزشک می گردد که بارورری را انجام داده است یا نه؟ با ظرف های مصنوعی تخمک زنان دیگر اشتباه کرده است یا نه ؟ و…. .

با توجه به این دو دلیل، مدار و ملاک حرمت با جواز مشخص می گردد. از همین رو، در حالتهای عادی جایز نیست، مگر آنکه ضرورت پزشکی صادق باشد و شرایط اجرای باروری های پزشکی رعایت گردد و ضرر هم منتفی باشد، چنان که دارالفتوی مصر، اردن، مجلس مجمع فقه اسلامی و بسیاری از فقهای اهل سنت چنین حکم و فتوایی صادر کرده اند .1

استدلال گروه دوم که قائل به حرمت (تلقیح مصنوعی با اسپرم شوهر) می باشند، علاوه بر مخالفت این قسم با آیات و قاعده سد ذرایع، بر کشف عورت و نگاه و لمس بدن زن بیگانه استوار است(همان).

2– فقهای شیعه

در میان فقهای شیعه، جز آیت اله میلانی که لقاح اختیاری مصنوعی را جایز نداشته و آیت اله بروجردی که تلقیح (ترزیق مستقیم) منی زوج به زوجه را محل تأمل و اشکال دانسته‌اند،فقیه دیگری یافت نشد که این قسم را جایز نداند. بله، فقهای شیعه به طور کلی مثل، گروه نخست از فقهای اهل سنت، رعایت موازین شرعی مربوط به لمس و نگاه و عدم اختلاط اسپرم ها و تخمک ها را شرط و لازم می دانند، ولی منوط به حالت ضرورت نکرده اند(نائب زاده ،33:1380).

آیت اله میلانی فرموده اند« از ظواهر آیات و روایات دربارۀ لقاح اختیاری (مصنوعی) چیزی به نظر نرسیده است، ولی از لحن الخطاب و ذوق فقهی می توان گفت یقیناً جایز نیست» (به نقل از اسداله امامی، 1371 )

– آیت اله بروجردی فرموده اند« از مفاهیم ادله و بعضی مناطیق مستفاد می شود این است که تلقیح مصنوعی منی مرد اجنبی بر اجنبیه ، خواه دارای زوج باشد یا نباشد، حرام است و در بعضی صور آن احکام و لدزنا ثابت است و در بعضی صور، احکام ولد شبهه و اما تلقیح منی زوج به زوجه، پس، حکم آن محل تأمل و اشکال است . (حسین کاظم زاده، 34:1326) .

بنابراین علاوه بر شرط اجتناب از لمس و نگاه بیگانه تعدادی از فقها و مجامع فقهی شرایط دیگری برای اجرای این قسم از باروری لازم دانسته اند، از جمله: 1- علم زوجه به تزریق منی با اسپرم شوهرش، نه دیگران 2- علم به عدم خلط یا تعویض منی (اسپرم) و تخمک با منی و تخمک 3- وجود پزشکان عادل و مطمئن 4- رقابت شدید میان مراکز و اقدام کنندگان باروری 5- ظن پزشک بر دست یابی به نتایج مثبت از باروری 6- انجام عملیات باروری نزد زوج به یکباره و از بین بردن بقیه تخمک های بارور زوجین 7- وجود ضرورت یا حاجت (مشفت و حرج )جهت باروری (مجلۀ مجمع فقه اسلامی :236)

 

 

2-2- وضع حقوقی عمل تلقیح مصنوعی با اسپرم شوهر

در قانون مدنی ایران به علت تازگی مطلب مانند بسیاری از کشورهای دیگر جهان مقرراتی در زمینه موضوع لقاح مصنوعی و وضعیت حقوقی طفل حاصل از آن پیش بینی نشده است و قوانینی در این خصوص از سوی مراجع صالح قانونگذار تدوین نگردید و عرف به معنای عاداتی که چهرۀ الزامی یافته و قاعده حقوقی ایجاد کرده نیز در این زمینه مرسوم نشده است. محاکم کشور هنوز فرصت اظهار نظر داشته و آرایی را صادر نکرده اند در نتیجه رویه ای از روش آراء محاکم در دسترس نیست و اساساً در این مورد رویه ای قضائی ایجاد نشده است (نائب زاده 34:1380).

در اندک نوشته های علمای حقوق که به بررسی این فرض پرداخته شده است بدون اظهار نظر در مورد صحت عمل تلقیح مصنوعی زن با اسپرم شوهر از نظر حقوقی ، به بحث در مورد چگونگی انتساب طفل به دنیا آمده به پدر و مادر پرداخته اند(همان) .

مثلاً آقای دکتر حسن امامی می گوید :«طفل متولد از لقاح مصنوعی با منی شوهر طفل قانونی است و نزدیکی یا مقاربت بین زن و شوهر تأثیری در نسب قانونی ندارد» (دکتر حسن امامی، 1373).

به نظر می رسد  اندیشمندان فوق با توجه به وجود رابطۀ زوجیت بین زن و مرد و اینکه طفل بنا به فرض از ترکیب نطفه های آنان ایجاد می شود، صحت این عمل را بدیهی دانسته و از ورود به بحث در مورد  بطلان این عمل پرهیز نموده اند. با توجه به اصول کلی حقوق و اصل اصاله الا باحه وعدم منع قانونی می توان نتیجه گرفت که لقاح مصنوعی با اسپرم شوهر از نظر حقوق کنونی ایران عمل صحیحی است که دارای آثار حقوقی می باشد.

 

1– به نقل از مجمع فقه اسلامی ، دورۀ دوم، عدد 2، جزء 1، ص 25 به بعد و دوره سوم، عدد3 ،جزء 1، ص 46 به بعد .

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92