رشته حقوق

تعریف نرم افزار و تفکیک از آثار مشابه

تعریف نرم افزار و تفکیک از آثار مشابه

 

الف –  مفهوم نرم افزار :

نرم افزار نام دیگری برای برنامه است . ظاهرا اولین بار جان تاکی در سال 1958 این واژه را به این معنا به کار برده است . احتمالا در انگلیسی این واژه را به قیاس سخت افزار ساخته اند که بسیار پیش از پیدایش رایانه ( به معنای اسباب و اشیاء ) به کار می رفته است اگرچه نرم افزارهای رایانه ای و برنامه ی رایانه ای یک معنی دارند ولی به نظر می رسد اصطلاح نرم افزار بیشتر در مورد مجموعه ی نسبتا بزرگی از برنامه ها به کار می رود و برنامه به جزئی از سیستم نرم افزاری اشاره دارد .

امروزه واژه ی نرم افزار را در معناهایی جز معنی  برنامه ی رایانه ای نیز به کار می برند مثلا در         فن مدیریت برای اشاره به روش ها و دانش فنی ( در مقابل وسایل و تجهیزات و نیروی انسانی ) این واژه مورد استفاده قرار می گیرد . نرم افزارها انواع گوناگونی دارند که مهم ترین دسته بندی آن ها دسته بندی تجاری و آزاد است . برخی نرم افزارها را نمود فرهنگ می دانند . نرم افزارها را برنامه نویسان تدوین کرده و انتشار می دهند این برنامه نویسان ممکن است در یک شرکت مشغول کار باشند یا در خانه برنامه نویسی کنند . عنصر جدایی ناپذیر نرم افزار ، رایانه می باشد . بسیار واضح است که رایانه بدون نرم افزار چیزی جز قطعات پلاستیکی و آهنی بدون استفاده نیست و این مسئله اهمیت نرم افزار را دو چندان کرده است[1] .

امروزه بیشتر کاربران تنها با ظاهر گرافیکی این برنامه ها کار می کنند و اقدامات بسیار ی از آن ها از دید کاربر پنهان می ماند به عبارتی هر نرم افزار مجموعه ای از کدهایی است که از الگوریتمی[2] خاص پشتیبانی می کنند این کدها خود با کدهای گرافیکی آمیخته شده و بسیاری از اقدامات برنامه به دور از چشم کاربر عادی رخ می دهد .

برنامه ها با کدهایی نوشته می شوند که بعدا یک خواننده کد آن را در رایانه کاربر اجرا می کند . اگرچه معمولا نرم افزارهای کامپیوتری به صورت برنامه های بلند یا کوتاه که در برخی موارد هزاران سطح را شامل می شود ، در ابتدای امر بر روی کاغذ نوشته می شوند و پس از اتمام نوشتن با وسایلی هم چون صفحه کلید یا وسایل دیگر به سخت افزار داده می شود اما تا زمانی که این برنامه ها به کامپیوتر داده نشده ابزار کاملی محسوب نمی شود و بنابراین اگر حتی بدون نسخه برداری و به صورت ذهنی به ماشین داده شوند باز هم نرم افزار به کار می افتد و تبعا کامپیوتر را نیز به کار می اندازد .

ساختار  فیزیکی سخت افزار در کامپیوتر به صورتی است که براساس جریان برق  و عدم آن رفتار می کند . درست مثل اتاق هایی که سیستم برق آن به صورت هوشمند طراحی شده یعنی ما با روشن بودن چراغ در آن ها متوجه  این امر می شویم که  شخصی داخل اتاق می باشد  و در صورت خاموش بودن  متوجه می شویم که کسی داخل اتاق نیست .

وجود این جریان برق را در برنامه نویسی به صورت عدد 1  و نبود جریان را به صورت عدد 0 نشان می دهیم بنابراین نرم افزارها ترکیبی از 0 و 1 ها هستند که کامپیوتر را به انجام عملیاتی وامی دارند که در نتیجه با اختلاف در ترکیب این  و 1  ها کارایی نرم افزارها نیز متفاوت می شود  البته در این جا بایستی از          نرم افزارهایی نیز سخن به میان آورد که عملکرد آن ها مانند 0 و 1  نیست و احتمالاتی میان صفر و یک نیز در آن ها مطرح است به این صورت که اختلاف ولتاژ به صورت وجود برق 1  و عدم وجود آن   نیست طیفی مطرح است که از صفر تا یک را پوشش می دهد [3] .

در منطق 0 و 1  که زبان اغلب نرم افزارهاست اعداد در مبنای 2 نوشته و محاسبه می شوند یعنی اگر اعدادی که ما در ریاضی فرا گرفته ایم بر مبنای 10 هستند که عبارتند از ، 1 ، 2 ، 3 ، 4 ، 5 ، 6 ، 7 ، 8 ، 9  . اعداد در کامپیوتر در مبنای 2 هستند یعنی ، 1  ، 10 ، 11 ، 100 ، 101 ، 110 ، 111 ، 1000 ، 1001 و … در نتیجه در کامپیوتر به هر یک از حروف بر حسب قرارداد ، عددی در مبنای 2 اختصاص داده شده که با فشار دادن هر حرف در صفحه کلید، کامپیوتر ابتدا مقداری صفر و یک که با حروف دیگر متفاوت است به داخل آن منتقل می گردد[4] .

ساختار سخت افزاری ماشین به گونه ای است که به جای هر صفر و یک ، به ترتیب وجود و عدم جریان برق را جایگزین می کند و در نتیجه رفتار آن در هر مورد متناسب با ترکیب اعداد و حروفی می شود که کاربر به آن داده است به طور مثال برای حرف A زمانی که این حروف را در صفحه کلید فشار می دهیم 1010  به سیستم منتقل می گردد و با جریان ، قطع ، جریان ، قطع سیستم حرف  A را اعمال می کند البته همان طور که گفتیم همه ی این  0 و 1 ها قراردادی است و می تواند حرف A در قرارداد ما 1101 بوده باشد .

 

 

ب – تعریف نرم افزار :

بند 1- مقررات بین المللی و اروپایی :

در ابتدای امر لازم است به تعریف رایانه و سپس برنامه ی رایانه ای بپردازیم . در تعریف رایانه آمده است که قابلیت حل مسائل یا انجام عملیات روی داده را دارد[5] . بند الف ماده یک کنوانسیون بوداپست رایانه را چنین تعریف کرده است :« منظور از سیستم رایانه ای هرگونه دستگاه یا مجموعه ای از دستگاه های مرتبط یا متصل به هم است که یک یا چند عدد از آن ها مطابق با یک برنامه ، پردازش خودکار داده ها را انجام  می دهند .»

شرکت ماکروسافت در تعریفی نرم افزار را مجموعه ای از دستورالعمل هایی که به منظور کاری به کامپیوتر داده می شود دانسته است[6] . انجمن مهندسین برق و الکترونیک آمریکا نرم افزار را عبارت از      رویه ها ، دستور العمل ها و مستندات احتمالی در رابطه با آن ها و نیز اطلاعات مربوط به عملیات یک سیستم کامپیوتری دانسته است ماده ی 101 قانون حق مولف آمریکا مصوب 1980  برنامه ی رایانه ای را چنین تعریف می کند : « برنامه رایانه ای عبارت است از مجموعه ی دستورهایی که در رایانه به طور مستقیم یا  غیر مستقیم برای رسیدن به نتیجه معین مورد استفاده قرار می گیرد .»

مطلب مشابه :  تکنیک های مبتنی بر افزایش خطرات ارتکاب عملیات تروریستی

مقررات نمونه ی وایپو در مورد حمایت از  برنامه های رایانه ای تعریف کامل تری ارائه داده است :    « منظور از برنامه ی رایانه ای مجموعه ی دستورهایی است که اگر در وسیله ای که برای ماشین قابل خواندن است درج شوند ، قادرند باعث شوند ماشینی که دارای توانایی پردازش اطلاعات است عمل ، وظیفه یا    نتیجه ی خاصی را بیان ، اجرا یا تحصیل کند .»[7]

دستورالعمل اروپایی14 می1991 در خصوص حمایت حقوقی از برنامه های رایانه ای آن ها را       این طور تعریف می نماید : « اصطلاح برنامه های رایانه ای شامل برنامه ها به هر شکلی که باشد ، از جمله     برنامه های منضم به یک سخت افزار است . این اصطلاح همچنین شامل سخت افزار طراحی مقدماتی که به توسعه ی یک برنامه منجر شود نیز می گردد به شرط این که اجرای برنامه را در یک سطح بالاتر ممکن گرداند .»

در حقوق فرانسه نرم افزار عبارت است از مجموعه دستورها ، برنامه ها ، روش ها ، قواعد و نیز اسنادی که احتمالا  منضم به آن هاست و با کارکرد پردازش اطلاعات مرتبط است . در برخی از این تعاریف از ذکر اطلاعات و لوازم مقدماتی غفلت شده است یعنی در بسیاری از قوانین حمایت قانونی همان طوری که به خود نرم افزارها تعلق می گیرد به اطلاعات و لوازم مقدماتی آن هم تعلق می گیرد . مثل بند یک از   دستورالعمل اروپای نرم افزار مصوب 1991 که در آن آمده است :« از نظر این دستور العمل اصطلاح برنامه های رایانه ای شامل اطلاعات و لوازم مقدماتی طراحی آن هم می شود .»[8]

بند 2 –  مقررات حقوق ایران :

در حقوق ایران و در ق ح ح پ ن تعریفی از برنامه های رایانه ای یا نرم افزار ارائه نکرده است اما آیین نامه ی اجرائی مواد 2  و 17  ق ح پ ن مصوب 1383  در ماده ی 2  به تعریف نرم افزار پرداخته است : «نرم افزار عبارت است از مجموعه برنامه های رایانه ای، رویه ها، دستورالعمل ها و مستندات مربوط به آن ها و  نیز اطلاعات مربوط به عملیات یک سیستم رایانه ای که دارای کاربردی مشخص بوده و بر روی یکی از حامل های رایانه ای ضبط شده باشد .»

یکی از اشکالات عمده ای که به این ماده وارد است این مطلب می باشد که این اطلاعات بایستی    بر روی یکی از حامل های رایانه ای ضبط شده باشد برای حمایت از این آثار ضبط شدن بر روی یکی از      حامل های رایانه و نوشته بودن بر روی کاغذ یا هر چیز دیگری به ماهیت حمایت لطمه وارد نمی آورد و معلوم نیست چرا یک روش ضبط تنها مورد نظر قانون گذار قرار گرفته است [9] .

 

پ – تفکیک از آثار مشابه :

بند1 –  تفکیک از پایگاه های داده :

پایگاه داده[10] یا پایگاه اطلاعاتی که معمولا به آن بانک اطلاعات می گویند عبارت است از       مجموعه ای از اطلاعات ذخیره شده و قابل دسترسی با ابزارهای الکترونیکی . بند 5 از ماده ی 2  «کنوانسیون برن » پایگاه داده را مجموعه ای از آثار هنری و ادبی می داند که به دلیل گزینش و ترتیب محتوا ، آفرینش فکری  محسوب شده و مورد حمایت قرار می گیرد بند 2 ماده ی 1 از دستورالعمل اروپایی مصوب 1996 پایگاه داده را چنین تعریف می کند : « از نظر این دستورالعمل ، منظور از پایگاه های داده ، مجموعه آثار یا سایر عناصر مستقل است که به طور سیستماتیک یا روشمند ارائه شده و اجزای آن توسط ابزار های الکترونیکی یا به طرق دیگر قابل دسترسی هستند[11]

در بند 3  همین ماده بیان می دارد که : «حمایت پیش بینی شده در این دستور العمل در مورد        برنامه های رایانه ای مورد استفاده در ساخت و اجرای پایگاه های داده توسط ابزارهای الکترونیکی قابل دسترس اعمال نمی شود .» در موافقت نامه ی تریپس پایگاه داده را مجموعه ای از اطلاعات یا دیگر چیزها می داند که در یک ماشین و یا در هر شکل دیگر قابل خواندن باشد و به دلیل گزینش یا ترتیب محتوا ، مورد حمایت قرار می گیرد . ماده ی 3 پیش نویس .

لایحه ی حمایت از پایگاه های داده به تعریف پایگاه های داده می پردازد : «پایگاه داده مجموعه ای از آثار مستقل ، داده یا اطلاعاتی است که به طور منظم یا روشمند ترتیب یافته – که در این قانون به آن اثر نیز اطلاق می شود – و توسط ابزارهای الکترونیک یا هر واسطه ی دیگر قابل دستیابی است که در واقع این ماده برگردانی از دستورالعمل اروپایی است . »

با دقت در تمامی این مواد که راجع به پایگاه داده سخن گفته اند و تعریفی از آن ارائه داده اند       می توان گفت پایگاه های داده ظروفی هستند که با اطلاعات ذخیره شده در این ظروف به شکل روشمند و با دسترسی به آن ما با یک اثر فکری روبه رو هستیم ممکن است برای ساخت این پایگاه داده ما از            نرم افزاری هم استفاده کرده باشیم یا حتی در اجرای این پایگاه ما از نرم افزاری مدد جسته باشیم که این دیگر پایگاه داده نیست و نرم افزاری است که برای ایجاد و استفاده از پایگاه داده استفاده شده است پس زمانی که ما پایگاه داده ای را ایجاد کرده ایم به توسط نرم افزاری که ساخته ایم با دو اثر فکری روبه رو هستیم :

1 – نرم افزار ساخت و اجرای پایگاه داده 2 – پایگاه داده .

و این دو اثرات و حقوق مختلفی را برای ما به همراه دارند پس معلوم شد تفاوت نرم افزارهای رایانه و پایگاه داده چیست که غالبا به عنوان اثری مشابه مورد اشتباه قرار می گیرند . البته بایستی پایگاه داده را از حمایت در مورد داده ها نیز متمایز دانست . این شاخه جدید علمی با وجود گسترش فاوا[12] در چند سال اخیر در ایران، محجور مانده و اغلب افراد نسبت به آن آگاهی لازم وکافی را نداشته وکل مسائل قابل طرح در مورد آن را محدود به امکان انعقاد الکترونیکی برخی قراردادها یا ارتکاب جرم الکترونیکی می دانند[13] .

 

بند 2-  تفکیک از آثار چند رسانه ای ( مولتی مدیا [14])

تعریف چند رسانه ای :

واژه ی چند رسانه ای برای بیان ابعاد متعدد فناوری مورد استفاده قرار گرفته است . و توصیف دقیق آن مشکل است . طبق نوشته های تای واگان نویسنده ی کتاب ” متن چند رسانه ای ” چند رسانه ای ترکیب متن ، صدا ، انیمیشن و ویدئو است که رایانه یا هر وسیله ی دیگری آن را به شما ارائه می کند .

مطلب مشابه :  آثار و احکام قبول در عقد قرارداد

چند رسانه ای شامل استفاده از کامپیوتر در ارائه ، تلفیق متن ، گرافیک و … که به کاربر اجازه        می دهد با کامپیوتر تعامل برقرار کند[15] . اصولا واژه ی چند رسانه ای زمانی به کار می رود که رسانه ارتباطی  با رسانه ی دیگری هماهنگ شود تا اطلاعات را به شیوه ی یکسان انتقال دهد . بنابراین به هر روش انتقال اطلاعات با به کارگیری حداقل دو مورد از موارد زیر چند رسانه ای می گویند : گرافیک ؛ صوت ، انیمیشن، متن و تعامل( منظور از تعامل معمولا اجزای هدایت کننده برنامه ی رایانه ای است.) که به توضیح مختصر هر کدام می پردازیم :

متن :

در تکنولوژی چند رسانه ای ، نوشتار می تواند با سایر رسانه ها ترکیب شده و مجموعه ی موفق و نیرومندی برای انتقال اطلاعات به وجود بیاورد در یک پروژه ی چند رسانه ای از متن برای عنوان ها ،       منو ها، پیمایش و بیان محتویات پروژه استفاده می شود .

صوت :

صوت در تکمیل اثر گذاری تصاویر ، فیلم های ویدئویی و انیمیشن های کامپیوتری ، روی بیننده ؛ نقش مهمی را ایفا می کند . تصویر پیام های بسیاری را به مخاطب منتقل می کند اما در این انتقال ، کمبود یک عنصر کاملا مشخص و روشن است و آن عنصر صداست ؛ در صورت صرف نظر کردن از صوت ،    آن چه که ارائه می شود مانند فیلم های صامت خواهد بود .

تصاویر گرافیکی :

« تصاویر گرافیکی به دو صورت تصاویر بیت نگاشتی و تصاویر شی ء گرا وجود دارند . تصاویر    بیت نگاشتی در بر گیرنده ی نقاط خیلی کوچکی به نام پیکسل که براساس ماتریس از خطوط نازک        غیر چاپی تنظیم شده است . فایل های تصویری شی ء گرا ( که تصاویر نیز نامیده می شوند ) با تصایر       بیت نگاشتی متفاوت هستند به خاطر این که آن ها ترکیبی از اشکال هندسی هستند که می توان آن ها را انتخاب کرد ، حرکت داد ، لایه بندی کرد و حتی دست کاری کرد .» تصاویر گرافیکی تنها یک هدف را دنبال می کند : ارائه اطلاعات پیچیده ، به شیوه ای که فهمیدن و یاد گرفتن را تسهیل سازد .

انیمیشن :

در یک پروژه ی چند رسانه ای می توان کل پروژه یا بخش های مهم تر آن را به حرکت در آورد برای این که نمایش خلاصه ای از یک محصول چند رسانه ای بتواند ارتباط متقابلی با کاربر ، بر قرار سازد ، می توان کل پروژه را به صورت فیلم ساخته و به صورت تصویر متحرک نمایش داد . انیمیشن می تواند صفحه رابط کاربر را به محیطی پویا و زنده تبدیل کند . انتقال ها و پویا نمایی ها ، یکی از آسان ترین راه ها برای بالا بردن نشاط و شادی در جریان ارائه آموزش به شکل چند رسانه ای می باشد .

ویدئو :

با اجرای کلیپ های ویدئویی خوب ، می توان نمایش های زیبایی در پروژه چند رسانه ای ایجاد نمود؛ مسلما صوت و تصویر بیش از متن تاثیر گذار خواهد بود . مایر (2001 ) که یکی از نظریه پردازان بزرگ در زمینه طراحی چند رسانه ای های آموزشی براساس نظریه شناختی یادگیری می باشد در کتاب یادگیری چندرسانه ای خود ، ابتدا چند رسانه ها را این گونه تعریف می کند : « من چند رسانه ها را به مثابه ارائه ی مطالب با استفاده از کلمات و تصاویر تعریف می کنم ؛ منظور من از کلمات ، ارائه مطالب به شکل کلامی و لفظی نظیر متون چاپ شده و متون گفتاری [ مانند صدای گوینده در یک برنامه آموزشی چند رسانه ای ]  می باشد و منظور من از تصاویر ارائه مطالب به شکل تصویری نظیر گرافیک های آماری شامل اشکال مختلف ، نمودارها ، عکس ها و نقشه ها و یا استفاده از گرافیک های پویا شامل انیمیشن و ویدئو    می باشد .»[16]

تعریف کلی چند رسانه ای شامل 4  بخش الزامی برای یک چند رسانه ای است :

1 – در دسترس بودن کامپیوتر

2 – وجود رابطه ها

3- وجود ابزار مسیر یابی

4- وجود راه های جمع آوری ، پردازش و ارتباط برقرار کننده ارتباطات

نکته مهم در مورد این بخش ها این است که حضور همه آن ها برای به وجود آمدن یک چند رسانه ای لازم و ضروری است .

حال با شناخت اندکی که از چند رسانه ای ها پیدا کردیم می توانیم بگوییم چند رسانه ای      مجموعه ای از رسانه هاست که به کاربر برای فهم بیشتر مطالب کمک می کند که در این جا هم برای تلفیق این آثار از نرم افزارهایی استفاده می شود و واضح است که حقوق حمایت شده در مورد نرم افزارهای ساخت و تهیه یک چند رسانه ای متفاوت از خود اثر ، یعنی یک چند رسانه ای می باشد . در نتیجه چند رسانه ای یک نرم افزار نبوده و کارایی نرم افزار را نداشته و تنها در ساخت آن ممکن است از نرم افزارهایی استفاده شده باشد .

 

[1] محمد مهدی حسن پور، حقوق پدیدآورنده نرم افزارهای رایانه ای، مندرج در مجله حقوقی دادگستری،شماره  های 50 و 51 ، بهار و تابستان 1384،ص348.

2.(Algoritm)    به مجموعه ای از قوانین یا فرایند های کاملا تعریف شده ی غیر مبهم برای حل یک مسئله در  تعدادی مراحل محدود الگوریتم گویند.

[3] امیر صادقی نشاط، حمایت از حقوق پدید آورندگان نرم افزار های کامپیوتری، شورای عالی انفورماتیک، انشارات سازمان برنامه و بودجه، مرکز اقتصادی، اجتماعی و انتشارات، پاییز 1376، ص56 .

[4] . همان، ص 57 .

 

[5] محمد مهدی حسن پور، پیشین، ص349.

[6] .امیرصادقی نشاط، پیشین،ص58.

[7] . محمد مهدی حسن پور، پیشین، ص350 .

[8] . ستار زرکلام، قانون مالکیت ادبی و هنری فرانسه و آلمان ، پیشین.

[9] . محمد مهدی حسن پور، پیشین،ص 352 .

  1. Data base

[11] . محمود صادقی، علی طهماسبی، حقوق پدید آورنده ی پایگاه داده، مطالعه ای تطبیقی در حقوق خارجی و حقوق ایران، مندرج در مجله حقوقی دادگستری شماره 50و51 ، بهار و تابستان 1384،ص140 .

[12] .فناوری اطلاعات و ارتباطات.

[13] .حمید رضا اصلانی،حقوق فناوری اطلاعات( حریم خصوصی در جامعه اطلاعاتی، حمایت از داده های شخصی)، نشر میزان، تهران بهار 1384، چاپ اول، ص 62.

  1. Multi Media

[15].  http://fa.wikipedia. org/wiki/

[16] .http://users6.nofeehost.com/masuod/

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92