رشته حقوق

تعریف مهاجران، تاریخچه و علل مهاجرت

تعریف مهاجران، تاریخچه و علل مهاجرت

 

با توجه به اینکه مهاجران[1] موضوع اصلی حقوق بین الملل مهاجرت  می باشند، لازم است که تعاریف گوناگونی را که از مهاجر ارائه می شود، مورد توجه قرار داد. با توجه به آثار مهاجرت و یا انگیزه های گوناگون می توان از هر گروه مهاجران تعاریف متمایزی نمود، اما آنچه ملاک عمل است، تعریف مشترک و واحدی است که از تمام انواع مهاجرت و با عنوان تعریف مهاجران ارائه می گردد.

همچنین شناخت کلی از مهاجرت نیازمند ارائه تاریخچه ای در خصوص مهاجرت می باشد. از آنجایی که  مهاجرت از گذشته های دور وجود داشته است، بررسی روند مهاجرت در گذشته موجب می گردد درک عمیقتری از مهاجرت در دوران نوین به دست آید. در ضمن در گذشته و حال می تواند نقش مؤثری را در مدیریت مهاجرت و حل مشکلات آن ایفاء نماید. بر این اساس در ذیل به تشریح مسائل مزبور پرداخته می شود.

 

گفتار اول: تعریف مهاجران

مهاجر[2] در لغت عبارت است از کسی که از موطن خود به جای دیگر منتقل می گردد  و یا کسی که از جایی به جای دیگر هجرت گزیده است.[3] در معنای وسیع کلمه مهاجر عبارت است از کسی که به صورت انفرادی و یا به همراه خانواده خود از جایی به جای دیگر نقل مکان می نماید، مشروط بر اینکه فاصله دوری را طی کرده باشد.[4] بعد از شکل گیری مرزهای بین المللی مهاجر معنای خاص تر و محدودتری پیدا نموده است.  مهاجر به افراد تبعه یک کشور اطلاق می شود که به دلائل گوناگون به کشور دوم کوچ می کنند، چه قانونی و یا غیر قانونی.[5]

مهاجران گروهی آسیب پذیرند که شهروند کشوری که در آن زندگی می کنند نمی باشند. این آسیب پذیر بودن ناشی از وضعیت بیگانه بودن آنها در کشور مزبور می باشد، بویژه از این جهت که ممکن است با زبان، قوانین، عرف و رویه ملی آن کشور ناآشنا باشند و کمتر از سایر شهروندان بتوانند از حقوق خود دفاع کنند. از یک دیدگاه مهاجر[6] کسی است که به کشور پذیرنده می آید تا برای مدت طولانی مستقر شود و در طول زمان شهروندی را کسب نماید. مانند مهاجرانی که از اروپا به آمریکای شمالی مهاجرت نموده و در جریان قرن نوزدهم جمعیت آمریکای شمالی را تشکیل دادند. از دیدگاهی دیگر مهاجر کسی است که حتی با قصد اقامت یک روزه به محلی جدید مهاجرت می نماید، به شرطی که هدف وی استقرار در محل جدید به قصد مهاجرت باشد.[7] در این میان تعریفی که سازمان ملل متحد ارائه کرده است مورد توجه می باشد، بر این اساس که نظر اول را تأیید نموده است:

” کسانی که قصد اقامت در محل جدید برای بیش از 12 ماه را دارند مهاجر تلقی می شوند.”[8]

اغلب کشورها تعریف سازمان ملل متحد از مهاجر را پذیرفته اند، اما تعریف مهاجر در چارچوب های حقوقی از کشوری به کشور دیگر متفاوت است. در حقیقت تعریف مهاجر به دو عامل وابسته است. یک عامل، گذر از مرزهای سیاسی  ملی و استقرار در سیستم سیاسی متفاوت است، این عامل جغرافیایی نامیده می شود و اما عامل دوم که از بعد انسانی مطرح می شود، به معنای داوطلبانه بودن[9] و شخصی بودن تصمیم در نقل مکان می باشد.[10] اما در حقیقت تعریف مهاجر و اینکه مهاجر کیست دشوار و پیچیده است. این واژه گروه عظیمی از انسان ها را با تنوعی از موقعیت ها و شرائط در بر دارد. در حال حاضر در نتیجه جهانی شدن انواع جدیدی از مهاجران با ویژگی های جدید وجود داشته و مورد توجه می باشند. بدین ترتیب تنوع اقسام مهاجرت تعاریف متفاوتی از آن را به همراه داشته است.

در تقسیم بندی مهاجران سه شیوه کلی وجود دارد.[11] براساس شیوه اول که متداول و معمول است، طبقه بندی مهاجران به مهاجران اختیاری و اجباری است. مهاجران اجباری مردمانی اند که به جهت درگیری، تعقیب و دلائل محیطی از جمله خشکسالی و قحطی مجبور به مهاجرت می شوند.( لازم به ذکر است که تحقق عنوان پناهنده مستلزم شرائطی است[12] و در نتیجه معنای خاصی داشته و شامل تمام مهاجران اجباری نمی شود.) مهاجران اختیاری نیز دسته ای از مهاجران اند که با اراده آزاد خود تصمیم به مهاجرت می گیرند و دلیل اجبار کننده ای برای آنان وجود ندارد. در تقسیم بندی دوم مهاجران یا کسانی اند که به دلائل سیاسی مهاجرت می کنند و یا کسانی که به دلائل اقتصادی نقل مکان می نمایند. گروه اول به طور معمول پناهندگان اند، مردمی که به جهت تعقیب سیاسی و یا جنگ مجبور به ترک کشور گردیده اند.[13] مورد دوم معمولاً به عنوان مهاجران کار شناخته می شوند که در جستجوی کار و یا شرائط و فرصت های بهتر کاری اند.

در تقسیم بندی آخر مهاجران قانونی و غیر قانونی می باشند. مهاجران غیر قانونی کسانی اند که بدون سند و یا با اسناد تقلبی وارد کشوری می شوند و یا کسانی که قانونی وارد شده، اما بعد از انقضای ویزا و یا کار خود در آن کشور می مانند. این تقسیم بندی ها بنحوی به یکدیگر مرتبط اند. از جمله اینکه مهاجران اختیاری که می توانند مهاجران کار باشند و به جهت و با انگیزه اقتصادی مهاجرت کنند و یا مهاجران اجباری که مهاجران سیاسی و پناهندگان را شامل گردند.[14]

 

گفتار دوم: تاریخچه مهاجرت

مهاجرت بشر برای مدت صدها هزار سال وجود داشته و دارد.  تاریخ مهاجرت را می توان  به دو مرحله مهاجرت های  پیش مدرنیسم و مهاجرت های عصر مدرن تقسیم نمود. دوره پیش مدرنیسم دوره قبل از میلاد تا قرن هفدهم است و دوره مهاجرت های مدرن از قرن هجدهم آغاز می شود. اولین مهاجرت تاریخی حدود هفتصد هزار سال قبل از میلاد مسیح با حرکت قبائل  homo erectus از آفریقا به سمت آسیا و اروپا آغاز شد.[15] 15000 تا 20000 سال پیش مهاجرت به آمریکا روی داد. حرکت جمعیتی بعدی بویژه شامل انقلاب نئولیتیک بود. توسعه هند و اروپایی و مهاجرت های قرون وسطایی در این برهه رخ داد. بیشتر جابجایی های جمعیتی شامل دوران نوسنگی، دوران آریایی ها و مهاجرت های بزرگ دوره قرون وسطایی بود. در برخی کشورها به دنبال مهاجرت جمعیت کوچکی از نخبگان تغییرات فرهنگی اساسی روی داد که از جمله می توان به ترکیه و آذربایجان اشاره کرد.

مطلب مشابه :  مفهوم جعل معنوی از لحاظ حقوقی

شواهد نشان می دهد که  مردمان باستان  از چین جنوبی به سمت تایوان پراکنده شدند و از همین جزیره بود که انسان ها بنحو دریابرد[16] مهاجرت نمودند. در میانه عهد برنز مهاجرت هند و آریایی از دره رود سند به سمت دشت رودخانه گنگ روی داد. بعد از آن یونانی ها شروع به توسعه و پیشروی نمودند و در بسیاری از مناطق از جمله سیسیل و مارسیل مستعمره ایجاد کردند. نیروهای استعمار خود سبب بومی گزینی اجباری می شدند و استخدام و انتقال مردم بنحوی اجباری صورت می گرفت. در اروپا دو جریان عظیم مهاجرتی روی داد که شامل مردم سلتی و دیگری مهاجرت از شمال به شرق اروپا بود.  بین قرون 6 و 11 مردم ترکی از سرزمین اصلی خود در ترکستان به سمت اروپا و خاورمیانه نقل مکان نمودند. حدود1000 سال بعد از میلاد مهاجرت  Bantu ها آغاز شد. اینها مجموعه ای از قبائل عرب بودند که بین قرون 11 و 13 به سمت مصر مهاجرت کردند. مهاجرت آنها در عربی و اسلامی کردن کشور مغرب تأثیر به سزایی داشت.[17]

عصر اکتشاف و استعمارگری اروپا منجر به مرحله جدیدی از مهاجرت ها گردید. با صنعتی شدن، مهاجرت به آمریکا تشویق شد و بعد از 1820 میلادی تجارت برده به شدت کاهش یافت و به مهاجرت کار قراردادی از اروپا و آسیا به سمت مزارع منجر گردید. همچنین توسعه تکنیک های حمل و نقل سبب بهبود و توسعه مهاجرت ها شد.

در قرن 19 میلادی سه نوع مهاجرت اصلی مطرح بود: مهاجرت کار، مهاجرت پناهندگان و مهاجرت روستاییان به شهرها.[18] از اوائل قرن 20 میلادی مهاجرت نیروی کار افزایش یافت. این جریانات عظیم مهاجرتی دولتهای ملی را تحت تأثیر قرار داد و به همین جهت محدودیت هایی بر مهاجرت وارد نمودند. در قرن 20  میلادی جهان شاهد جریان فزاینده مهاجرتی بواسطه جنگ و سیاست بود. در جنگ جهانی اول مسلمانان از بالکان به ترکیه مهاجرت کردند. همچنین جنگ جهانی دوم سبب دیگری برای مهاجرت بود. جوامع یهودی از اروپا و خاورمیانه مهاجران این دوره را تشکیل می دادند. توافقنامه پوتسدام[19] که از 1945 میلادی توسط نیروهای غربی و شوروی تنظیم و امضاء گردید، منجر به یکی از مهاجرت های بزرگ اروپا شد و 5/16 میلیون نفر آلمانی از اروپای شرقی به اروپای غربی مهاجرت کردند. سرانجام اینکه صدهاهزار یهودی در اروپای شرقی باقی مانده که بعدها به خارج از اروپا و به اسرائیل و آمریکا مهاجرت نمودند.[20]

 

گفتار سوم: علل مهاجرت

در آغاز انسان برای تأمین معیشت خود و جهت ایمن ماندن از حوادث طبیعی ناگزیر از حرکت از مکانی به مکان دیگر بود. بعد از آن عده ای به دلیل زندگی شبانی کوچروی را ادامه دادند. امروزه در علل مهاجرت تردید است. علت ها متفاوت بوده و هر یک می تواند مکمل دیگری باشد. به طور کلی می توان عوامل جاذبه و دافعه در مبدأ و مقصد را علل اصلی مهاجرت محسوب نمود.

تئوری های سنتی مهاجرت بین “عوامل رانده شدن[21]” و “عوامل جذب و کشش[22]” تمایز قائل می شوند. عوامل رانده شدن در وهله اول باعث تحریک و انگیزش افراد برای مهاجرت از کشور مبدأ است. این موارد از جمله تفاوت های میزان و سطح دستمزد از عوامل مهم و تعیین کننده است. افراد فقیر از کشورهای کمتر توسعه یافته و یا در حال رشد می توانند از استانداردهای بالای زندگی در کشورهای توسعه یافته بیش از کشور خود بهره مند شوند. فرار از فقر و نداری از عوامل سنتی رانده شدن است. بلایای طبیعی نیز می تواند جریان مهاجرت را افزایش دهد. مهاجرت به جهت دور شدن از هر گونه شرائط و عوامل نامساعد از علل و عوامل دافعه است. گاه قوانین بد و ظالمانه، مالیات سنگین، عدم جاذبه های اقلیمی، شرائط اجتماعی نامساعد همگی می توانند از علل مهاجرت باشند. عوامل رانده شدن می تواند غیر اقتصادی نیز باشد. از جمله این عوامل عبارتند از: تعقیب (مسائل مذهبی یا موارد دیگر)، سوء استفاده، زورگویی وارعاب، تصفیه نژادی و حتی قتل عام، در خطر بودن غیر نظامیان در حین جنگ و یا حرکت های سیاسی پناهندگان برای فرار از دیکتاتوریسم.

در کنار عوامل دافعه عواملی نیز می تواند سبب جذب مهاجران شود. این علل از جاذبه های کشور مهاجرپذیر ناشی می شود. از جمله مهاجرت به سایر کشورها برای عده ای به شکل قرارداد استخدام است.[23] گاه نیز آموزش یک عامل جذب و کشش است. نوع جدیدی از مهاجرت های بین المللی مهاجرت بازنشستگان از کشورهای ثروتمند به کشورهای با هزینه کمتر اما آب و هوای بهتر است. از جمله می توان به شهروندان بازنشسته بریتانیایی انگلیسی اشاره نمود که به اسپانیا مهاجرت می نمایند. در حقیقت علل جاذبه در کشور پذیرنده به دنبال فراهم نمودن علایق و خواسته های مهاجران است. از این جهت برخی دیگر از مهاجران علائق خود را مربوط به فرهنگ یا بهداشت معرفی می نمایند. از جمله افراد جوان که برای ابراز علایق و عقاید خود و بیان آنها در مقابل مؤسسات یا به خاطر احتیاجات و نیازهای خود مستقیماً به محیط های فرهنگی دیگر مهاجرت می کنند.

بنابراین در جریان مهاجرت های بین المللی اعضایی از یک گروه قومی یا ملی، خواه به دلائل اقتصادی و یا به جهت تعقیب سیاسی، جلای وطن نموده و در سرزمین های دیگر سکنی می گزینند که به دنبال نظارت سیاسی بر آنها نباشند. انگیزه برخی از این گروه ها حفظ فرهنگ خود به عنوان سرمایه ای قابل اتکا که بتوانند از آن بهره برند می باشد. علاوه بر عوامل و انگیزه های فرهنگی عامل دیگر که می تواند سبب مهاجرت گردد عوامل سیاسی است، بدین نحو که شخص مهاجر برای یافتن پایگاهی جهت پیگیری نمودن منافع سیاسی خود نقل مکان می نماید. (منظور منافعی است که حکومت سرزمین مادری از حمایت آن ممانعت نموده است)

مطلب مشابه :  اسناد حقوق بشر عرفی

همچنین برخی مهاجرت ها به دلائل اجتماعی صورت می گیرد. از جمله زنانی که به همراه خانواده به همسران خود که به تازگی در خارج از کشور کار پیدا نموده و یا استخدام شده اند می پیوندند و این فرایند را اتحاد مجدد خانواده[24] می نامند. علاوه بر موارد مذکور گاهی نیز مهاجرت ها به دلائل شخصی صورت می گیرد. از جمله روابط بین اشخاص،(برای مثال بودن با خانواده و یا رسیدن به شخص مورد علاقه). در مواردی نیز مهاجرت به کشور جدیدی به شکل دوری و فرار از دادگاه کیفری (برای مثال اجتناب از بازداشت) انگیزه ای برای حرکت و اقدام شخصی است.[25]

[1]– Migrants.

10-  توریست ها و بازدیدکنندگان موقتی و کوتاه مدت به عنوان مهاجر شناخته نمی شوند، اما با وجود این، مهاجرت فصلی کارگران و نیروی کار حتی برای مدت کمتر از یک سال شکلی از مهاجرت بوده و آنان مهاجر محسوب می شوند.

11-  معین، محمد،فرهنگ معین در یک جلد، انتشارات زرین، تهران،1386، صفحه 177

12-  فرهیخته، شمس الدین، فرهنگ فرهیخته،انتشارات زرین، تهران،1377،صفحه 709

13-  حسن زاده، ابراهیم،”مشکلات دانش آموزان مهاجر افغانی در قوانین مهاجرت ایران”، قابل دسترسی در سایت:

www.koofi.net/index.php?id=1454, pp. 1-10, at: 2.

14-  علاوه بر عنوان مهاجر، عناوین دیگری نیز وجود دارند که اغلب اشتباه گرفته می شوند. پناهنده نیز به نوعی یک مهاجر است. بنا بر تقسیم مهاجران به مهاجران اختیاری و اجباری که مبنا انگیزه های مهاجرت در این تقسیم بندی است، می توان بیان کرد که پناهندگان در زیر مجموعه مهاجران اجباری قرار دارند. عنوان دیگر پناهجو است. کسی که هنوز ادعایش ارزیابی نشده و در صورتی که براساس سیستم های ملی و معیارهای بین المللی پناهنده نباشد ممکن است به کشور خود بازگردانده شود. آوارگان داخلی نیز هر چند به دلائل مشابه نقل مکان می کنند، اما از مرزهای بین المللی عبور نکرده و همچنان تحت حمایت دولت متبوع خود هستند.

15-  زنجانی،حبیب ا..،مهاجرت، چاپ اول، انتشارات سمت، تهران،1385

16-  قلی پور، رحمت ا.. و فرحناز حسام پور،تحلیل اجتماعی فرار مغزها، چاپ اول، پژوهشکده تحقیقات استراتژیک، تهران، زمستان86، صفحات 27- 26

17-  اصل تحقق عنوان مهاجرت به داوطلبانه تغییر مکان دادن است. اما نویسنده خود در صفحه 21 مقاله اشاره دارد که پناهندگان و آوارگان داخلی در زیر مجموعه مهاجران اجباری قرار دارند. بنابراین پذیرش اصل اختیاری بودن مهاجرت به مفهوم بی اعتبار بودن مهاجرت اجباری در تحقق عنوان نیست.

18-  سجادپور، محمدکاظم،”چارچوب های مفهومی و عملیاتی در مدیریت مهاجرت بین المللی: مطالعه موردی ایران”، مجله تحقیقات جغرافیایی، شماره78، پاییز84، صفحات30-9 ، صفحه22

19-  همانگونه که اشاره گردید با تقسیم بندی مهاجران تعاریف متفاوتی از هر یک ارائه می شود. بنابراین هدف از ذکر تقسیم بندی مهاجران در مقوله تعریف مهاجران در واقع تعریف مهاجران در انواع مختلف است.

20-  کنوانسیون مربوط به وضعیت پناهندگان پناهنده را اینچنین تعریف نموده است: ” شخصی که به جهت داشتن ترسی موجه و یا تعقیب به دلائل نژادی، مذهبی، تابعیت، عضویت در گروه اجتماعی خاص و یا عقاید سیاسی، خارج از کشور متبوع خود بسر می برد و قادر نیست و یا به جهت ترس، مایل نیست از حمایت دولت متبوع خود بهره مند شود.”

21-  به نظر می رسد تقسیم بندی اول و دوم وجه تشابهاتی با یکدیگر دارند، اما باید به این نکته اشاره نمود که در تقسیم بندی اول و مهاجران اختیاری و اجباری ملاک عواملی است که از بیرون سبب مهاجرت می شود ولی در تقسیم بندی دوم ملاک انگیزه مهاجران و نوع آن مورد نظر است. در حقیقت نمی توان مهاجران اجباری را با پناهنده در تقسیم بندی دوم خلط نمود، چرا که رابطه این دو عموم و خصوص مطلق است و هر مهاجر اجباری پناهنده نمی باشد. از این جهت ذکر هر دو مورد در تقسیم بندی های متفاوت ضروری می باشد.

[14]– Kosar, Khalid, International Migration, A Very Short Introduction , Oxford University Press, New York, 2007, pp.16-17

23- وی شخصی بود که تمام آفریقا را اشغال نمود و بعد از مدتی در استرالیا، آسیا و اروپا خود و قبیله اش پراکنده شدند. دلائل مهاجرت آنان نامعلوم است، اما آنچه روشن می باشد، اینکه جهت دسترسی به غذا و پناهگاه جذب قاره های دیگر شدند. در آن زمان دولت یا نهادی وجود نداشت، از این جهت اختیار و آزادی کامل در مهاجرت داشتند.

24-  در مهاجرت و نقل مکان نمودن از وسائل نقلیه متفاوت استفاده می شود. یکی از این موارد کشتی ها و قایق ها هستند که امروزه نیز بحث مهاجران دریایی از اهمیت برخوردار بوده و چگونه تأمین کردن ایمنی آنها و مسئولیت های ناخدا و سایر افراد دخیل در خصوص به مقصد رساندن مهاجران و عملیات نجات در موارد ضروری مورد توجه می باشد.

[17]– Human Migration, Available at:

http://www.en.wikipedia.org/wiki/Human_migration, pp.1-12, at:3-4

2-  مهاجرت روستاییان به شهرها نمونه ای از مهاجرت های داخلی است که در سطح یک کشور روی می دهد. این نوع از مهاجرت ها از اواخر قرن 18 میلادی در بریتانیا آغاز شد و به تدریج در سرتاسر جهان معمول گردید.

3-  پس از پایان جنگ جهانی دوم قدرت های متفق دراجلاس پوتسدام در مورد پیامدها و دستاوردهای جنگ به خصوص تقسیم جهان به توافق رسیدند. در این اجلاس که آخرین ملاقات سران سه قدرت بود، بر خلع سلاح و نازی زدایی در آلمان و متعاقب آن ایجاد نظامی غیر متمرکز و دموکراتیک در آنجا و همچنین انعقاد قرارداد صلح با اقمار آلمان یعنی رومانی، بلغارستان، مجارستان و فنلاند تأکید گردید.

[20]-Human Migration, op.cit., pp.4-7

[21]– Push Factors.

[22]– Pull Factors.

3-  کارمندان اتحادیه های چند ملیتی، تشکیلات بین المللی غیر دولتی و سرویس های دیپلماتیک می توانند در مناطق و کشورهای فرا دریایی کار کنند. آنها اغلب به عنوان “افراد مقیم خارج” ملاحظه می شوند و شرائط آنها برای استخدام همانند یا بهتر از افراد بومی است که در کشور میزبان برای کار(کارمشابه) درخواست می کنند.

 

[24]– Family Reunion.

2-  مهاجرت، قابل دسترسی در سایت:

www.fa.wikipedia.org, pp.1-12, at:4-5

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92