رشته حقوق

تعریف ریسک در رشته حقوق

– تعریف ریسک

ریسک به مفهوم احتمال تغییر مثبت یا منفی در میزان منافع پیش بینی شده ی یک پروژه است که ممکن است به وسیله ی وقوع رویداد(غیر ارادی) یا یک تصمیم(ارادی) ایجاد شود. به این دلیل از احتمال سخن به میان می آید که قطعیت یا اطمینانی نسبت به تغییر در شرایط وجود ندارد؛ این در حالی است که اگر از وقوع رویداد یا حادثه ای مطمئن باشیم کلیه ی تغییرات را لحاظ می کنیم و اجازه ی اثرگذاری ریسک را نمی دهیم.[1]

اگرچه ممکن است برخی از پژوهشگران، واژه های ریسک و عدم قطعیت[2] را به جای یکدیگر به کار برند ولی باید گفت که آنها برابرنهاده نیستند. عدم قطعیت تنها به رویدادهایی اشاره می کند که احتمال وقوع آنها کاملا ناشناخته است. در مقابل، ریسک، به مفهوم افزایش احتمال وقوع حوادث نامعلومی است که ممکن است به صورت مثبت یا منفی بر روی یک پروژه تاثیر بگذارد. بدین ترتیب وقتی از ریسک صحبت می کنیم یعنی درکی از احتمال وقوع یک رویداد داریم این در حالی است که وقتی سخن از عدم قطعیت می رود در واقع احتمال وقوع یک رویداد برای ما کاملا ناشناخته است.[3]

ماهیت هر ریسکی مرکب از سه عنصر اساسی است: رویداد، احتمال وقوع و تاثیر(شدت و ضعف).[4]

مدیران پروژه نخست باید ماهیت حادثه را قبل از دو عنصر دیگر مورد مطالعه قرار دهند زیرا بدون تعریف دقیق رویدادِ واجد ریسک، تعیین احتمال و تاثیر آن بسیار دشوار می گردد. در این صورت می توانیم ریسک ها را به دو گروه شناسایی شده و ناشناخته تقسیم کنیم.

ریسک های شناخته شده، ریسک هایی هستند که تعریف و تحلیل شده اند و می توان برای آنها طرحی جهت پاسخگویی تهیه نمود، اما ریسک های ناشناخته قابلیت مدیریت را ندارند اگرچه مدیران پروژه یک احتمال وقوع عمومی را با توجه به تجربه های کسب شده در پروژه های مشابه قبلی برای ریسک های ناشناخته در نظر می گیرند.[5] [6]

می توان این طور گفت که ریسک های پروژه، رویدادها یا شرایطی غیر قطعی هستند که اگر به وقوع بپیوندد تاثیر مثبت یا منفی بر عملیات پروژه می گذارد.[7] یک ریسک دارای یک سبب است که اگر واقع شود نتایجی را به پروژه تحمیل می نماید به عنوان مثال، اخذ مجوز برای انجام یک عملیات پروژه می تواند سبب یک ریسک باشد. به عبارت دیگر رویداد دارای ریسک ممکن است تاخیر در صدور مجوز باشد در حالی که طرح پروژه مدت زمان کمتری را برای اخذ مجوز در نظر گرفته است. اگر این رویداد غیر قطعی به وقوع بپیوندد برآیند آن افزایش هزینه های پروژه، جدول زمانی انجام عملیات و کاهش کیفیت پروژه خواهد بود.[8]

مدیریت ریسک اغلب تمام ریسک ها را به صورت منفی در نظر می گیرد و ریسک هایی که تاثیر مثبت دارند را در فرآیند مدیریت مورد ارزیابی قرار نمی دهد.[9] برای این که متوجه شویم یک رویداد کاملا دارای ریسک است، مدیران پروژه باید تاثیرات بالقوه ای که از وقوع یا عدم وقوع آن حاصل می شود را در نظر بگیرند. به عنوان نمونه اگرچه ممکن است احتمال وقوع یک رویداد کم باشد ولی نتایج آن(در صورت وقوع) ممکن است فاجعه آمیز باشد. یک شرکت هواپیمایی یا شرکت نفتی خارجی این نوع وضعیت ها را در نظر می گیرد. به عنوان نمونه اگرچه احتمال وقوع سانحه ی هوایی پایین است ولی عواقب آن بسیار سنگین می باشد. در صنعت نفت نیز می توان به فعالیت اکتشاف نفت توسط شرکت های نفتی اشاره کرد که یک فعالیت بسیار پر ریسک است. به طور معمول از هر ده فرآیند اکتشاف نفت نه مورد آن موفقیت آمیز نیست.[10]

ریسک ها از نظر تاثیراتی که ممکن است در یک بازه ی زمانی بگذارند نیز قابل تقسیم هستند: ریسک های بلندمدت[11]، میان مدت[12] و کوتاه مدت[13]. ریسک های بلندمدت می توانند در طول سالیان بر پروژه تاثیر بگذارند. ریسک های بلندمدت بیشتر به استراتژی، تاکتیک و عملیات شرکت نفتی خارجی ارتباط دارد.[14] به عنوان نمونه سرمایه گذاری جهت اکتشاف و بهره برداری[15] از نفت خام موجود در اعماق دریا و بهره برداری از نفت خام میدان به صورت تجاری می تواند یک ریسک بلندمدت محسوب شود؛ زیرا موفقیت یا شکست در این پروژه فورا آشکار نمی شود. ریسک های میان مدت، تاثیرات خود را کمی پس از وقوع رویداد(معمولا یک سال) یا اتخاذ تصمیم می گذارند. به عنوان نمونه افزایش هزینه های عملیات پروژه می تواند در میان مدت منجر به ناتوانی متولیان برای تامین مالی پروژه نفتی شود و در بلندمدت به شکست پروژه بینجامد.[16] ریسک های کوتاه مدت تاثیر خود را بلافاصله پس از وقوع رویداد خواهند گذاشت. مثلا آتش سوزی، فورس ماژور، ریسک هایی هستند که تاثیر و نتایج فوری بر پروژه می گذارند. این ریسک ها، عملیات کارآمد پروژه را تحت تاثیر قرار می دهند و به احتمال زیاد آسان ترین نوع ریسک هایی هستند که می توان مشخص و مدیریت کرد.[17]

مطلب مشابه :  تحلیل کیفیت حضور وکیل در لایحه جدید آیین دادرسی کیفری

با توجه به مطالب مذکور ریسک های موجود در یک پروژه ی نفتی را می توان به پنج گروه تقسیم بندی نمود:

  • ریسک های خارجی و غیر قابل پیش بینی: ریسک هایی هستند که از کنترل اشخاص و مدیران پروژه خارج می باشند. این ریسک ها از وقایع خارجی مثل فعل شخص ثالث، بلایای طبیعی و… ناشی می شوند. از آنجایی که وقوع چنین حوادثی و تاثیر آنها بر پروژه قابل پیش بینی نیست، معمولا در قراردادها، بندی را به تعریف و بیان مصادیق آنها اختصاص می دهند تا از این راه ریسک های ناشی از چنین حوادثی را به حداقل برسانند. زیرا پس از تعریف حادثه و تعیین مصادیق آن ریسک تا حد زیادی تحت کنترل طرفین قرارداد قرار می گیرد.[18]
  • ریسک های خارجی قابل پیش بینی ولی غیر قطعی: این ریسک ها نیز خارج از کنترل اشخاص یا شرکت های موجود در یک پروژه هستند. آنها قابل پیش بینی هستند ولی تاثیر واقعی این ریسک ها بر یک پروژه را نمی توان به طور دقیق تخمین زد. مثلا شرایط نامساعد جوی در حین انجام پروژه قابل پیش بینی است ولی به طور قطع نمی توان تاثیر واقعی آن را بر روی پروژه سنجید.[19]
  • ریسک های داخلی مربوط به فن آوری: این نوع ریسک ها به صورت مستقیم از فن آوری به کار گرفته شده در طراحی، ساخت و اجرای یک پروژه ناشی می شود.
  • ریسک های داخلی و غیر فنی: این دسته از ریسک ها در کنترل اشخاص یا شرکت های موجود در یک پروژه است و معمولا از شکست تیم پروژه در دست یابی به عملکرد قابل انتظار ناشی می شود. به عنوان نمونه تاخیر در ساخت و اجرای پروژه، توقف در جریان نقدینگی پروژه و هزینه های بیش از بودجه ی پروژه ریسک های داخلی هستند و ارتباطی به مسایل فنی ندارند.
  • ریسک های قانونی: ریسک های قانونی می تواند از نحوه ی تنظیم قرارداد یا قوانین مالیاتی و… ناشی شود.[20]

[1]. مهدی معارفیان، مدیریت ریسک مخازن در پروژه های بالادستی، ماهنامه نفت، گاز و انرژی، سال اول، شماره 2، 1389، صص36-35

[2]. Uncertainty

[3]. Carl L. Pritchard, op. cit., p.10

[4]. Ibid, p.9

[5]. PMI, A Guide to The Project Management Body of Knowledge, Project Management Institute Inc., USA, 2000, pp.128-129

[6].  همچنین می توان ریسک ها را از لحاظ نتایج و تاثیرات آنها بر یک پروژه به دو دسته ی کلی تقسیم کرد:

  • تهدید: در صورتی که چنین ریسکی به وقوع بپیوندد بر یک یا چند بخش از پروژه تاثیر منفی می گذارد. به همین دلیل به این نوع ریسک که تاثیر منفی دارد ریسک خطرناک نیز می گویند. بدین ترتیب تنها یک امکان بالقوه ی ورود ضرر و زیان را در پیش رو خواهیم داشت و این ریسک فرصتی برای بهبود وضعیت فراهم نمی آورد. این نوع ریسک ها را می توان به دو بخش تقسیم نمود:
مطلب مشابه :  ارتباط جرایم سیاسی با سایر جرایم

الف) برخی از ریسک ها، برآیندهای مطلقا منفی دارند و وقوع آنها به منزله ی ورود خسارت یا انحراف در فعالیت های پروژه است. این نوع ریسک ها، ریسک های محض هستند. مطابق تعریف، مدیران پروژه هم از وقوع یک رویداد و هم از میزان تاثیرات منفی آن بر پروژه اگاهی دارند(Paul Hopkin, Fundamentals of Risk Management, The Institute of Risk Management, USA, 2010, p.13). فی المثل سلب مالکیت یا ملی کردن اموال پروژه یا سرمایه گذاران ریسکی است که هرگز تاثیر مثبت بر پروژه نخواهد داشت بلکه منجر به تاثیرات منفی و اغلب قابل اندازه گیری می شود به همین منظور برای کاهش آن در قرارداد فیمابین روش هایی را برای جبران خسارت پیش بینی می کنند.

ب) رویدادهایی هستند که تاثیرات آن، غیر قابل انتظار و غیر قابل پیش بینی است و ممکن است در پروژه های نفتی به وقوع بپیوندند. این رویدادها ریسک های غیر قطعی هستند و اندازه گیری میزان تاثیر آنها بر پروژه اغلب دشوار است. فی الواقع مدیران پروژه از وقوع یک رویداد با تاثیر منفی آگاه هستند اما نتایج منفی این رویداد قابل پیش بینی نیست و مهار آن اغلب دشوار است. بنابراین رویکرد مدیران پروژه باید تنها نتایج بالقوه ی این رویدادها را به حداقل ممکن کاهش دهد(Ibid, p.14).

  • ریسک سوداگرانه: هر ریسکی که در صورت وقوع می تواند بر پروژه تاثیر مثبت بگذارد ریسک سوداگرانه خواهد بود. به همین دلیل است که برخی از پژوهشگران به آن، ریسک سوداگرانه می گویند زیرا به وسیله ی ریسک سوداگرانه می توان یک بهبود در وضعیت پروژه را شاهد بود(رضا ارجمندفرد، مدیریت ریسک پروژه، مجله نظام رایانه، شماره 2، 1388، ص9). البته نباید این گونه تصور کرد که چنین ریسک هایی قطعا به یک فرصت مبدل خواهند شد و تاثیرات مثبتی را بر روی پروژه خواهند گذاشت. به عبارت دیگر کمک به وقوع آنها با قصد افزایش برون دادهای مثبت است اما ضمانتی مبنی بر تاثیرات مثبت آنها وجود ندارد(Paul Hopkin, cit., p.13). به عبارت دیگر تنها پیش بینی می شود که چنین ریسک هایی تاثیرات مثبت بر پروژه خواهد گذاشت اما ممکن است وقوع آن با پیش بینی تطابق نداشته باشد.

[7]. در مدیریت ریسک پروژه های بالادستی صنعت نفت تمام ریسک ها را به صورت منفی در نظر می گیریم و ریسک هایی که می تواند تاثیر مثبت بر پروژه داشته باشد را مورد توجه قرار نمی دهیم زیرا مدیریت ریسک نمی تواند دیدگاه خوشبینانه نسبت به ریسک ها داشته باشد و احتمال تاثیر مثبت آنها را در نظر بگیرد.

[8]. PMI, op. cit., p.127

[9]. Jan A. Jackson & Brett Schroeder, Why Traditional Risk Management Fails in The Oil & Gas Sector: Empirical Front-Line Evidence & Effective Solutions, AACE International Transactions, 2007, p.1

[10]. Ibid, p.2

[11]. Long-term

[12]. Medium-term

[13]. Short-term

[14]. Paul Hopkin, op. cit., p.28

[15]. منظور از اکتشاف، جستجو به منظور یافتن منابع نفتی جدید است. این در حالی است که بهره برداری به مرحله ی تولید و سرمایه گذاری به منظور تولید از میادین مکشوفه اشاره می کند(Talal Al-Emadi, Joint Venture Contracts(JVCs) among Current Negotiated Petroleum Contracts: A Literature Review of JVCs Development, Concept and Elements, Geo. J. Int’l Law: The Summit, vol. 1, 2010, p.645).

[16]. Ibid, p.28

[17]. Ibid, p.29

[18]. IMCA Discussion Document, Identifying & Assessing Risk Management in Construction Contracts, www.imca-int.com, last visited 12/1/2011, p.5

[19]. Ibid, p.5

[20]. Ibid, p.6

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92