رشته حقوق

تعریف حق بر محیط زیست از دیدگاه حقوقی

حق بر محیط زیست

در این گفتار، در دومبحث کلیاتی را درباره ی حق بر محیط زیست ذکر می کنیم؛ ابتدا بحث واژه شناسی را پیرامون مفاهیم حق، حقوق، محیط زیست و آلودگی زیست محیطی ،بیان می کنیم و سپس بحثی کوتاه پیرامون وضعیت محیط زیست خواهیم داشت .

 

الف- تعریف واژهشناسی

شناخت و تعریف دقیق از واژه‌های مطرح در هر موضوعی می‌تواند به درک صحیح از آن موضوع کمک نماید، به همین جهت به چند مفهوم اساسی در این رابطه می‌پردازیم.[1]

 

بنداول- حق بر محیط زیست

1- تعریف حق بر محیط زیست

در حال حاضر، حق بر محیط زیست توسعه یافته ترین موضوعی است که به عنوان حقوق همبستگی مورد بحث و تحلیل قرار گرفته است. [2]در متون و اسنادبین المللی تعریفی از حق بر محیط زیست ارائه شده است، اما مواد ١۴ و ١۵پیش طرح سومین میثاق بین المللی حقوق همبستگی در بیان حق بر محیط زیست هر انسان و کلی هی انسا نها به صورت گروهی حق دارند از محیط سالم « می گوید و متعادل از نظر زیست محیطی و مساعد برای توسعه ی اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی.» و حقوقی برخوردار گردند.

دولتهای عضو متعهد میگردند که شرایط طبیعی حیات را دچار تغییرات«نامساعدی ننمایند که به سلامت انسان و بهزیستی جمعی صدمه وارد کند، صدمه ای که برای توسعه ی جمع ضروری باشد و راهی برای اجتناب از آن وجود نداشته باشد قابل قبول محسوب میگردد ،از سوی دیگراصل اول اعلامیه ی استکهلم می گوید»:. انسان از حقوقی بنیادین برای داشتن آزادی، برابری و شرایط مناسب زندگی در «محیط زیستی که به او اجاز ه ی زندگی با حیثیت و سعادتمندانه را بدهد، برخورداراست. او رسمًا مسئولیت حفاظت و بهبود محیط زیست برای نسلهای حاضر و آینده.» را بر عهده دارد.

حال این سؤال پیش می آید که چه نوع محیط زیستی و با چه ویژگی در این حق جای میگیرد؟

در پاسخ به این سؤال بعضی از نویسندگان معتقدند که منظور از این نوع حقوق است ،[3]و برخی « حق برخورداری از محیط زیست شایسته، سالم و امن » ، بشر جدیددیگر ضمن بیان حق بر محیط زیست، به مواردی همچون آب و هوای پاکیزه و حداقلی از استاندارد سلامتی اشاره کرده اند. به عبارت دیگر، آنچه حق بر محیط زیست در پی آن است، این است که انسان هاحق دارند که محیط زیست آنها از شرایط مناسب برای زندگی سعادتمندانه توأم باامنیت و سلامت برخوردار باشد. شاید بتوان گفت، از آن جا که یک محیط زیست سالم و شایسته، با نگرشی واقع بینانه، کمتر از یک محیط زیست کاملا تمیز و پاکیزه است، رویکرد دیگری که می توان اتخاذ کرد این است که معیاری اتخاذ شود که نمایانگر یک حداقل لازم برای زندگی سالم باشد.

 

2- حق و حقوق

از واژه‌ی «حق»[4] تعریف‌های فراوانی ارائه شده که در اینجا به چند تعریف مهم اشاره می‌کنیم:

الف) «حق، امری است اعتباری که بر حسب آن شخص یا گروه خاصی، قدرت قانونی پیدا می‌کند که نوعی تصرف خارجی یا اعتباری در شیء یا شخص دیگر انجام، و لازمه‌ی آن، امتیاز برای ذی‌حق بر دیگران می‌باشد».[5]

ب) «برای تنظیم روابط مردم و حفظ نظم در اجتماع، حقوق برای هر کسی امتیازهایی را در برابر دیگران می‌شناسد و توان خاصی به او می‌بخشد، این امتیاز و توانایی را حق می‌نامند، مثل حق حیات، حق مالکیت،حق آزادی شغل و …».[6]

ج) «حق، امری است اعتباری، که برای کسی (له) و بر دیگری (علیه) وضع می‌شود».[7]

د) «حق، امتیاز و نفعی است متعلق به شخص که حقوق هر کشور، در مقام اجرای عدالت، از آن حمایت می‌کند و به او توانِ تصرف در موضوع حق و منع دیگران از تجاوز به آن را می‌دهد».[8]

تعریف‌های دیگری نیز توسط حقوق‌دانان ارائه شده است[9] که به جهت اختصار از ذکر آن خودداری   می‌کنیم.

در فقه امامیه نیز حق، نوعی قدرت و توانایی بر چیزی یا کسی یا هر دو تعریف شده است.[10]

با توجه به آنچه ذکر شد می‌توان گفت:

«حق، اقتدار، سلطه و امتیازی است که برای شخصی اعتبار شده و دیگران مکلف به رعایت آن هستند».[11]

 

3- تعریف حق

کلمه‌ی «حقوق» بر سه معنی مختلف اطلاق می‌شود:

الف) «حقوق به معنای مجموعه‌ی مقررات حاکم بر روابط اجتماعی است»؛[12] یعنی مجموعه‌ی بایدها و نبایدهایی که اعضای یک جامعه ملزم به رعایت آنها هستند و دولت ضمانت اجرای آنها را بر عهده دارد. واژه‌ی حقوق در این معنا اگر چه مفید معنای جمع است و بر مجموعه‌ای از مقررات دلالت می‌کند، ولی به عنوان یک کلمه‌ی جمع که دارای مفرد باشد، مورد توجه نیست، بلکه نظیر کلماتی همچون گروه و قبیله اسم جمع به کار می‌رود و می‌توان گفت که حقوق به این معنا، نظیر واژه‌ی شرع یا شریعت در اصطلاح فقهای اسلام است، حقوق در این معنا گاهی مرادف «قانون» دانسته می‌شود. در این مورد به عنوان مثال می‌توان از «حقوق ایران»( Low of Iran ) ، «حقوق مدنی» (Civil Law ) ، «حقوق بین‌الملل» (International Law ) و … نام برد.

ب) «حقوق به معنای جمع حق است»؛ برای تنظیم روابط مردم و حفظ نظم در اجتماع، حقوق برای هر کس امتیازهایی را در برابر دیگران می‌شناسد و توان خاصی به او می‌بخشد، این امتیاز و توانایی را «حق» می‌نامند که جمع آن حقوق است؛ مانند حق حیات، حق مالکیت، حق آزادی شغل و حق زوجیت که با عنوان «حقوق بشر»  (Human Rights )مورد حمایت قرار می‌گیرد.[13]

ج) «حقوق، به معنای علم حقوق»؛ یعنی دانشی که به تحلیل قواعد حقوقی و سیر تحول آن می‌پردازد؛ «دانشکده‌ی حقوق»‌و شعبه‌های گوناگون حقوق مانند: «حقوق مدنی»، «حقوق کیفری» و … از شایع‌ترین موارد استعمال همین معنا می‌باشد.[14]

آنچه که موضوع این نوشتار است، «حق بر محیط زیست»، مربوط به کاربرد دوم کلمه‌ی حقوق یعنی «جمع حق» است و برای این که کاربرد کلمه‌ی حقوق در دو معنی متفاوت «Right» و «Law» در این نوشتار موجب اشتباه نشود، روش زیر را به کار می‌بریم:

1- به طور کلی تلاش خواهیم کرد به جای کلمه «حقوق/Rights» جمع حق، از مفرد آن یعنی حق استفاده کنیم؛ مانند عنوان این نوشتار که «حق بر محیط زیست»( Right to Environment ) است.

مطلب مشابه :  مفهوم و اقسام سیاست جنایی از دیدگاه حقوقی

2- در مواردی که مجبور باشیم از صورت جمع حقوق استفاده کنیم و قرینه‌ای وجود نداشته باشد که دلالت بر این کند که حقوق به معنای جمع حق (Right) است، از اصطلاح انگلیسی آن در پاورقی استفاده خواهیم کرد.

3- در مواردی که منظور از حقوق، نظام حقوقی، قانونی یا دانش حقوقی (Law) باشد و قرینه‌ای دال بر آن وجود نداشته باشد، از اصطلاح انگلیسی آن در پاورقی بهره خواهیم جست؛ مانند «حقوق محیط زیست در ایران» The Law of Environment) (inIran  یا «حقوق بین‌الملل محیط زیست». Environment))

 

بنددوم- محیط زیست، تعریف محیط زیست

بعضی از نویسندگان از این که بتوان تعریفی جامع و حقوقی از «محیط زیست» ارائه داد، اظهار تردید کرده‌اند؛[15] زیرا حقوق داخلی ایران و بسیاری از کشورها در خصوص تعریف محیط زیست ساکت هستند و بیشتر محیط زیست را در رابطه با عناصر طبیعت، منابع طبیعی، شهر و مناظر به کار برده‌اند. به همین جهت مفهوم محیط زیست از نظر کشورها با توجه به اهمیتی که هر کشور به یکی از عناصر زیست محیطی می‌دهد، می‌تواند متفاوت باشد. برای این که بتوانیم تعریف جامعی از محیط زیست ارائه دهیم به ناچار باید برخی از مفاهیم را که شناخت محیط زیست، متوقف بر آشنایی به آنهاست، تعریف کنیم و در انتها تعریف مورد نظر از محیط زیست را بیان نماییم.

 

الف- طبیعت

اگر بخواهیم از واژه‌ای با مفهوم مبهم نام ببریم، این واژه چیزی جز کلمه‌ی «طبیعت» نخواهد بود؛ زیرا  به تمام موجوداتی که پروردگار در جهان بی انتها، آفریده است، طبیعت گفته می‌شود؛ به عبارت دیگر، هر چیزی که دست بشر در ایجاد آن دخالت نداشته باشد، طبیعت نام دارد.[16]

 

ب- اکولوژی

«اکولوژی»( (Ecologyیا بوم‌شناسی،‌دانشی است که به مطالعه‌ی روابط جانداران با محیطی که در آن زندگی می‌کنند، می‌پردازد. با توجه به محتوای نه چندان روشن محیط زیست، افکار عمومی، بین اکولوژی و محیط زیست تفاوت چندانی قائل نیست.[17]

 

ج- اکوسیستم

«اکوسیستم»( (Ecosystem، عبارت است از هر ناحیه‌ای از طبیعت که در آن، بین موجودات زنده و اجسام غیر زنده واکنش‌های متقابل انجام می‌گیرد، تا تبادل مواد بین آنها به عمل آید؛ مثلاً یک دریاچه یا یک جنگل، یک اکوسیستم است و شامل چهار عامل تشکیل دهنده، یعنی اجسام غیر زنده، تولید کنندگان، مصرف کنندگان و تجزیه کنندگان می‌باشد؛ از این رو محیط زیست را می‌توان یک اکوسیستم دانست که از تعداد بی‌شماری اکوسیستم‌های کوچک‌تر تشکیل شده است و بشر برای زندگی و ادامه‌ی آن به تمام اکوسیستم‌ها وابستگی دارد.[18] اکوسیستم انواعی دارد، مانند اکوسیستم خشکی و اکوسیستم دریایی، که اینها نیز خود انواعی دارند[19] که جهت رعایت اختصار از ذکر آنها خودداری می‌شود.

 

د-کرهی زمین

کره‌ی زمین را بر مبنای معیارهای زیست محیطی به بخش‌های زیر تقسیم می‌کنند:

1-لیتوسفر( Lithosphere): کره‌ی سنگی، که شامل صخره‌های جامد و قسمت مذاب داخلی است.[20]

2-پدوسفر(( Pedosphere: کره‌ی خاکی، که در اثر فرسایش لیتوسفر و بقایای جانداران و پس مانده‌های مواد‌آلی تشکیل می‌شود و لایه‌ی نازک فوقانی آن برای کشاورزی به کار گرفته می‌شود.[21]

3- هیدوسفر((Hydrosphere: کره‌ی آبی مشتمل بر سه چهارم آب شور و شیرین است که سطح کره‌ی زمین را فراهم گرفته است.[22]

4-اتمسفر( (Atmosphere : کره‌ی هوا[23]، که منطقه‌ی گازی جو زمین را تشکیل می‌دهد.[24]

که خودِ اتمسفر یا جو زمین هم از چند لایه تشکیل شده است.[25] با توجه به آنچه ذکر شد، اکنون به تعریف محیط زیست می‌پردازیم. یکی از نویسندگان می‌گوید:

«محیط زیست عبارت است از هوا، آب، خاک، گیاه، جنگل، بیشه، مرتع، دریا، دریاچه، رودخانه، چشمه، آبزیان، حیوانات، کوه، دشت، جلگه، کویر، شهر و یا ده (شامل کوچه، خیابان، ساختمان، اعم از تاریخی و عادی و کارخانه) و غیره».[26]

بعضی دیگر محیط زیست را این گونه تعریف کرده‌اند:

«قسمتی از جو یا پوسته ی زمین که حداقل برای نوعی زندگی مساعد باشد، محیط زیست نامیده می‌شود، بنابراین محیط زیست، قسمت کوچکی از جو (اتمسفر)، هیدروسفر و لیتوسفر را شامل می‌شود؛ به عبارت دیگر، محیط زیست قشر نازکی از هوا، زمین و آب است که همه‌ی زندگی را در بر دارد».[27]

الکساندر کیس معتقد است: اصطلاح محیط زیست را می‌توان به یک منطقه‌ی محدود یا تمام یک سیاره و حتی به فضای خارجی که آن را احاطه کرده، اطلاق کرد. اصطلاح بیوسفر یا لایه‌ی حیاتی که یونسکو-خصوصاً-آن را به کار می‌برد، با یکی از وسیع‌ترین تعریف‌ها مطابقت دارد که عبارت است از، محیط زندگی بشر یا آن بخش از جهان که بنا به دانش کنونی بشر، همه‌ی حیات در آن جریان دارد.[28]

اگر بخواهیم یک جمع‌بندی از تعریف‌های فوق داشته باشیم، باید بگوییم:

«محیط زیست، به تمام محیطی اطلاق می‌شود که انسان به طور مستقیم و غیر مستقیم به آن وابسته است و زندگی فعالیت‌های او در ارتباط با آن قرار دارد».[29]

 

بندسوم- انواع محیط زیست

دانشمندان و کارشناسان محیط زیست معتقدند که محیط زیست به دو بخش تقسیم می‌شود:

 

الف- محیط زیست طبیعی

«محیط زیست طبیعی به آن بخش از محیط زیست اطلاق می‌گردد که در تشکیل آن بشر نقشی نداشته، بلکه از موهبت‌های خدادادی است و شامل جنگل‌ها، مراتع، کوه‌ها، دشت‌ها، رودخانه‌ها، دریاها، باتلاق‌ها، چشم‌اندازها و … می‌گردد. عوامل تشکیل دهنده‌ی محیط زیست طبیعی، شامل عوامل جاندار (گیاهان و جانوران) و عوامل بی‌جان (خاک، آب و هوا) می‌باشد».[30]

 

ب- محیط زیست انسانی

«محیط زیست انسانی یا به عبارت دیگر، محیط زیست انسان ساخت، به آن بخش از محیط زیست اطلاق می‌گردد که به دست بشر ساخته شده و زاییده‌ی تفکر او می‌باشد».[31]

 

ج- آلودگی محیط زیست

1- تعریف آلودگی

ماده‌ی 9 قانون حفاظت وبهسازی محیط زیست مصوب 1353، تعریف ذیل را از «آلودگی زیست محیطی»(Environmental Polution) ارائه می‌دهد:

«منظور از آلوده ساختن محیط زیست عبارت است از پخش یا آمیختن مواد خارجی به آب، هوا، خاک یا زمین، به میزانی که کیفیت فیزیکی، شیمیایی یا بیولوژیک آن را به طوری که زیان‌آور به حال انسان یا سایر موجودات زنده یا گیاهان و یا آثار و ابنیه باشد، تغییر دهد».

[32]

2- انواع آلودگی

آلودگی‌های زیست محیطی، انواعی دارند که مهم‌ترینِ آنها عبارتند از:

1-1 آلودگیهای هوا

مطلب مشابه :  مفهوم دعوى ورشکستگى‏

1-2- آلودگی آب

 2-2- آلودگی خاک

3-2 – آلودگی صوت 

4-2 – آلودگی شیمیایی

5-2 – آلودگی هستهای.[33]

علاوه بر آلودگی‌های زیست محیطی، عامل تأثیرگذار دیگر بر محیط زیست، «انهدام زیست محیطی»                     ( (Environmental Degradation است که شامل نابودی و انهدام جنگل‌ها، مراتع، گیاهان، گونه‌های وحشی و سایر مظاهر طبیعی و زیستی می‌باشد.[34]

1- آقایی، بهمن ،حقوق بین الملل دریاها و مسایل ایران، تهران، کتابخانه ی گنج دانش،

2- همان ص قبل آقایی، بهمن

3- ارفعی، عالیه وذیگران، حقوق بشر ازدیدگاه مجامع بین المللی،تهران مطالعات سیاسی وبین المللی،1372

1- دانلی،‌جک، «نظریه‌های حقوق بشر»، در حقوق بشر، نظریه‌ها و رویه‌ها، ترجمه‌ی شریفی طراز کوهی، حسین، (تهران، دانشکده‌ی حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، 1380)، ص 74. همچنین نگاه کنید: مارتین پی، گلدینگ، «مفهوم حق: درآمدی تاریخی»، ترجمه‌ی راسخ، محمد، مجله‌ی تحقیقات حقوقی، شماره‌ی 26-25، (بهار-تابستان 1378)، پیش گفتار مترجم، صص 264-262.

2- دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، درآمدی بر حقوق اسلامی، (قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1364) ج 1، ص 44.

3- کاتوزیان، ناصر، مقدمه‌ی علم حقوق، (تهران، شرکت انتشار با همکاری بهمن برنا، 1371)، صص 2-1.

4- مصباح یزدی، محمدتقی، حقوق و سیاست در قرآن، نگارش شهرابی، محمد، (قم، موسسه‌ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1377)، ص 26.

5 – کاتزیویان، ناصر، مبانی حقوق عمومی، (تهران، نشر دادگستر، 1377)، ص 374.

6- جعفری لنگرودی، محمد جعفر، مقدمه‌ی عمومی علم حقوق، (تهران، کتابخانه‌ی گنج دانش، 1371)، ص 15؛ همین نویسنده، حقوق اسلام، (تهران، کتابخانه‌ی گنج دانش، 1370)، صص 5-4، کاتوزیان، ناصر، فلسفه‌ی حقوق،(تهران، شرکت سهامی انتشار، 1377)، ج 3، صص 442-419؛ – مدرس، علی‌اصغر، حقوق فطری یا مبانی حقوق بش، (تبریز، انتشارات نویل، 1375)، صص 27-25، ولمن، کارل «مفهوم حق (2)»، در حق و مصلحت، ترجمه‌ی راسخ، محمد، (تهران، انتشارات طرح نو، 1381)، ص 202.

7- دو تعریف از فقهای امامیه اشاره می‌شود: الف)«فان الحق نوع من علی شیء متعلق بعین کحق التحجیر … او غیرها کحق الخیار … او علی شخص کحق القصاص … و نحو ذلک». الطباطبایی الیزدی، السید محمد کاظم، حاشیه المکاسب، (قم، موسسه اسماعیلیان، بی‌تا)، ص 55. ب)«و اما الحق فهو … مجموله للانسان من حیث هو علی غیره و لو بالاعتبار من مال او شخص او همامعاً». آل بحرالعلوم، السید محمد، (تهران، مکتبه الصادق، 1403 هـ.) ج 1، ص 13.

8- مدنی، سید جلال‌الدین، مبانی و کلیات علم حقوق، (تهران، نشر همراه، 1374)، ص 25.

1- خسروشاهی، قدرت‌الله و دانش‌پژوه، مصطفی، فلسفه‌ی حقوق، (قم، موسسه‌ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1379)، ص 16.

2-کاتوزیان، ناصر، مقدمه‌ی علم‌حقوق، (پیشین)، ص 2.

3 – همان،: خلیلیان، سید خلیل، حقوق بین‌الملل اسلامی، (تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1378)، صص 15-14.

1- تقی‌زاده انصاری، مصطفی، حقوق کیفری محیط زیست، (تهراننشر قومس، 1376)، ص14 .

2 – تقی‌زاده انصاری، مصطفی، حقوق محیط زیست در ایران، (تهران، انتشارات سمت، 1374)، ص 10.

3 – همان،: باوندی، بیژن با دانش اکولوژی آشنا شویم، (تهران، انتشارات انجمن ملی حفاظت منابع طبیعی و محیط انسانی، 1354)، ص 5: زارع مایوان، حسن، زیست‌شناسی عمومی، (تهران، انتشارات سمت، 1372)، ص 259؛ آر، تایر، اس فیجتر، ‌الکساندر و جورج، اکولوژی، ترجمه‌ی کریمی، احمد، (تهران، انتشارات انجمن ملی حفاظت منابع طبیعی و محیط انسانی، 1356)، صص 3-2.

4 – جنیدی، محمد جواد، صنایع معدنی و آلودگی محیط، (تهران، سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، 1352)، ص 144.

5- درباره‌ی انواع اکوسیستم نگاه کنید: کمیسیون ملی یونسکو، آموزش بین‌المللی محیط زیست، ترجمه‌ی برومند، فیروزه، (تهران، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، 1370)، ص 24، بنان،‌غلامعلی، محیط زیست انسان و جلوگیری از آلودگی آن، (تهران، انجمن ملی حفاظت منابع طبیعی و محیط انسانی، 1351)، ج 2، ص 120، دانه‌کار،‌افشین، و پور و خشنودی، سیده زهرا، «کرونولوژی وقایع محیط زیست دریایی، فصلنامه‌ی محیط زیست، جلد دهم، شماره‌ی 1، (1377)، ص 57.

1 – نوری، جعفر، فرهنگ جامع محیط زیست، (تهران، مولف، 1372)، ص 153.

2 – همان.ص قبل

3 – همان و شایان، سیاوش، فرهنگ اصطلاحات جغرافیایی طبیعی، (تهران، انتشارات مدرسه، 1373)، ص 180.

4- هوا (Air) مخلوطی از گازها (عمدتاً اکسیژن و نیتروژن) است که قابل رویت نیستند، ولی اطراف ما را احاطه کرده‌اند و با آن تنفس می‌کنیم. نوری، جعفر، پیشین، ص 13.

5 – همان، ص 153 و شایان، سیاوش، پیشین، ص 22.

6 – پایین‌ترین لایه‌ی اتمسفر، تروپوسفر (Troposphere) است که تقریباً تمام بخار آب اتمسفر و کلیه‌ی پدیده‌های جوی مانند ابر و باران و … در این لایه ظهور می‌کند. لایه‌ی بعدی استراتوسفر (Stratosphere) نام دارد که بین تروپوسفر و مزوسفر قرار گرفته است. لایه‌ی بعدی مزوسفر (Mesosphere) است که در ارتفاع 50 کیلومتری قرار دارد. و لایه‌ی بعدی بیوسفر (Biosphere) است که به آن زیست کره هم می‌گویند و قسمتی از کره‌ی زمین است که زندگی و حیات در آن یافت می‌شود و مشتمل بر بخش‌هایی از لیتوسفر، هیدروسفر و اتمسفر است. نوری، جعفر، پیشین، صص 515 و  153 و 51؛ بنان، غلامعلی، پیشین، صص 128 و 13؛ جنیدی، محمد جواد، پیشین، ص 143، همچنین نگاه کنید: شایان، سیاوش، پیشین، صص 23-22.

7 – بنان، غلامعلی، پیشین، ص 5.

8- جنیدی، محمد جواد، پیشین، ص 143، همچنین نگاه کنید: متین، ابوالقاسم، «تهدید جهانی زیست کره، منابع طبیعی در آستانه نیستی» مجله‌ی پژوهش و سازندگی، سال چهارم، شماره‌ی 13، (زمستان 1370)، صص 4-3.

1 – کیس، الکساندر، «مقدمه‌ای بر حقوق بین‌الملل محیط زیست»، در حقوق محیط زیست، ترجمه‌ی حبیبی، محمدحسن، (تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1379)، ج 1، ص 5.

2- قوام، میر عظیم، حمایت کیفری از محیط زیست، (تهران، انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست، 1375)، ص 3، درباره‌ی تعریف محیط زیست همچنین نگاه کنید: حجاب، محمد منیر، التلوث و حمایه البیئه» (مصر،‌دارالفجر، 1999 م)، ص 11.

3 – اداره‌ی کل حفاظت از محیط زیست بوشهر، نظری بر محیط زیست استان بوشهر، به نقل از: قوام، میر عظیم، پیشین، ص 5.

4- به نقل از همان.

1- به نقل از همان، ص 6، همچنین نگاه کنید: علی صداقه،‌صلیحه، النظام القانونی لحمایه البیئه البحریه من التلوث فی البحر المتوسط، (بنغازی، منشورات جامعه قاریونس، 1996 م)، ص 40.

2 – قوام، میر عظیم، پیشین، ص 4.

3- همان؛ همچنین درباره‌ی آلودگی و انواع آن، نگاه کنید: از ناووط، محمد السید الاسلام و التربیه البیئه، (مصر، دارالامل، 1420)، ص 47.

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92