رشته حقوق

تحولات اخلاقی در ثبت اختراعات زیست فن‌آوری

: تحولات اخلاقی در ثبت اختراعات زیست فن‌آوری

اخلاق مطالعه‌ای است از آن چه به طور معمول بد و آن چه به طور معمول خوب است به عبارت دیگر یک سری از عقاید درباره‌ی این که چه چیز از لحاظ اخلاقی درست و چه چیزی غلط است[1].  زیست فن‌آوری یکی از عرصه‌های به سرعت رو به رشد اختراع علمی و فنی و صنعتی زمان‌های اخیر است و نیز یکی از حساس‌ترین عرصه‌ها در مباحثات عمومی به ویژه ارزش‌های اخلاقی مربوط به زیست فن‌آوری. کشف فنون نوترکیب در آغاز سال‌های 1970 امکانات جدید فوق العاده‌ای را برای اصلاح زیستی جانداران فراهم آورد. امکانات بالقوه در این رشته نگرانی‌های اخلاقی عمیقی را برانگیخت. بارزترین تفاوت میان ثبت اختراعات زیست فن‌آوری و ثبت اختراع اشکال دیگر زیست فن‌آوری این است که فن‌آوری به ورود اخلاق در قانون حق اختراع منجر شده است. یک سری مسایل اخلاقی و وجدانی عمیق وجود دارد که توسط ثبت اشکال زنده ایجاد شده است. عده ای از متفکران بر اساس ملاحظات اخلاقی نسبت به ثبت نمودن موجود زنده معترض هستند.

از نقطه نظر اخلاقی، موجودات زنده آفریده‌ی خدا هستند، یعنی چیزی که نمی‌تواند توسط موجودات بشری از طریق حق اختراعات تحت تملک درآید. خداوند تنها مالک همه موجودات زنده در این سیاره است. به موجودات زنده شان والا و تمامیت ذاتی اعطا شده است که باید حفاظت و ضمانت شود. موجودات بشری نمی‌‌توانند از طریق دست‌ورزی موجودات زنده، حکمت خداوندی را خدشه دار کنند.

دست ورزی ژنتیکی جانداران و حمایت آن توسط سیستم حق اختراع همیشه در موضوعات اخلاقی و وجدانی هیاهو ایجاد کرده است. کاملاً آشکار است که قانون حق اختراع نمی‌تواند اختراعات غیراخلاقی حمایت نماید[2]. حق اختراع یک حق شخصی است که همه به جز مالک را از به کارگیری و استفاده از یک اختراع ویژه منع می‌نماید. به ثبت رساندن حیات برابر است با شخصی نمودن و تملک حیات به عنوان یک مال که غیراخلاقی تلقی شده است.

 

بند اول: اخلاق در ثبت اختراعات زیست فن‌آوری: یک دورنما از ایالات متحده

استانداردهای اخلاقی از شخصی به شخص دیگر و از جایی به جایی دیگر متفاوت است. با این وجود ثبت حیات به طور جهانی غیراخلاقی و خلاف اخلاق تلقی شده است. لایحه قانونی آمریکا احترام به شأن ذاتی و ارزش‌های ذاتی حیات را الزام آور می‌نماید. قانون اساسی آمریکا رفتاری برابر را برای همه در نظر دارد و شأن انسانی را مورد حمایت قرار می دهد. در عین حال بردگی و کالاسازی حیات[3] را منع می‌نماید تا شأن حیات را تضمین نماید. اما به هر حال جامعه آمریکا انعطاف‌پذیر است وبه سرعت خود را با تغییر شرایط تطبیق می‌دهد. بر طبق قانون‌ حق اختراع ایالات متحده «هر چیزی در جهان که توسط بشر ساخته شده است، قابل ثبت است.» در مجموعه قوانین ایالات متحده هیچ قانونی وجود ندارد که درباره‌ی اخلاق و اصول اخلاقی صحبت کند. شاید این دلیلی بود در پس تفسیر قانون حق اختراع ایالات متحده برای ثبت نمودن هر چیزی در جهان که توسط بشر ساخته شده است.[4]

رای دادگاه عالی ایالات متحده در دیاموند علیه آناندا ام چاکرابارتی برای اولین بار ملاحظات اخلاق و اصول اخلاقی در ثبت موجودات زنده را مطرح نمود. ادعاهای مربوطه در مورد جانداران ذره‌بینی بود که قادر به خوردن نفت درون چاهها بودند. در آغاز درخواست ثبت حق اختراع بر مبنای این که این اختراع قابل ثبت نیست، رد شده بود. اما مخترع دعوا را ترک ننمود و به دادگاه عالی آمریکا استیناف نمود. در استیناف دادگاه عالی اختراع را به عنوان اختراع غیر طبیعی ساخته بشر تلقی نمود، چیزی که قبلاً وجود نداشت[5].

با تفسیر آزاد از زبان قانون حق اختراع ایالات متحده چنین حکم داده شده بود که حق اختراع در موجودات زنده می تواند اعطا شود. سراسر جهان از این رأی غافلگیر شد. تصمیم دادگاه عالی از آن‌جا که مخالف استانداردهای اصول اخلاقی و اخلاق جامعه بود، به شدت نکوهش شده بود. مباحثات شدیدی در سراسر جهان وجود داشت و منتقدان از گوشه و کنار دنیا ثبت موجودات زنده را همچنان مخالف با اخلاق و اصول اخلاقی می‌‌دانستند. اظهار شده بود که قانون حق اختراع باید به اخلاق و وجدان احترام گذارد و بر خلاف آن نباشد. در عین حال بعد از رأی چاکارابارتی، تعداد زیادی  از تقاضانامه‌های حق اختراع که مدعی حیات غیرطبیعی ساخته بشر بودند، ارائه شدند. این امر به فشار افکار عمومی در مورد متزلزل ساختن اخلاق توسط این اختراعات و در همان زمان تأکید بر منافع حاصل از آنها منجر شد. اداره حق اختراعات ایالات متحده با پیروی از ارشاد دادگاه عالی، حق اختراعات بیشماری در جانداران ذره‌بینی گوناگون اعطا نمود که به مباحثات بیشتر در اخلاق در ثبت حیات منتهی گردید.

 

1) اخلاق در ثبت گیاهان

پس از این که تصمیم چاکرابارتی چراغ سبزی به ثبت نمودن جانداران ذره‌بینی تک‌سلولی نشان داد، شبهاتی درباره‌ی حق اختراع ایالات متحده در گسترش حمایت حق اختراع نسبت به جاندارن چند سلولی مثل گیاهان و حیوانات ابراز شده بود. برای واقعیت بخشیدن به چنین شبهاتی و افزایش انگیزه برای مباحثات در اخلاق در ثبت حیات، در 1985 حق اختراع یکجانبه Hibberd به یک گیاه اعطا شده بود. این اولین نمونه‌ای بود که یک موجود زنده چندسلولی ادعا شده به ثبت رسیده بود. ادعاها نسبت به یک گیاه مهندسی ژنتیک شده در مورد دارا بودن سطح فوق العاده بالایی تیپتوفون آمینواسید بود. هیأت استیناف حق اختراع اداره حق اختراع ایالات متحده یک گیاه اصلاح شده ژنتیکی را به عنوان موضوع قابل ثبت حکم داد.[6] هیات مقدمتاً بر رأی چاکرابارتی تکیه نمود و تاکید را بر سیاست‌های اخلاقی و اجتماعی زیربنایی به ثبت رساندن گیاهان قرار داد. این رای انتقاد شدید و مباحثات قوی آگاهان در اخلاق در ثبت گیاهان را جلب نمود. موضوعات مرکزی گنجانده در مباحثات این بود که گیاهان آفریده خدا بودند و بشر نمی‌توانست مالک حکمت خداوند شود. خداوند تنها مالک است و خصوصی‌سازی آفریده‌های خدا غیراخلاقی است. دست ورزی گیاهان به خودی خود غیراخلاقی بود، زیرا که تمامیت  را بر هم زده و حقوق صیانت از نفس را نقض نموده بود.[7] در پی رای هیات استیناف حق اختراع بسیاری از گیاهان، بدون هیچ تاکیدی یا تاکید کمی بر اخلاق مورد بحث در آن‌ها به ثبت رسیده بودند. اخیراً در دعوای Pioneer Hibrid Internatinal علیه IEM AG Supply دادگاه استیناف ایالات متحده برای حوزه فدرال، حق اختراعات در گیاهان مهندسی شده را با خارج نمودن ثبت گیاهان از ملاحظات اخلاق و اصول اخلاقی ابرام نمود.[8] اکنون هیچ شکی وجود ندارد که گیاهان بدون هیچ گونه محدودیت اخلاقی و اصول اخلاقی می توانند به ثبت رسند.

 

2) اخلاق در ثبت نمودن حیوانات

حیوانات به عنوان اشکال برتر حیات تلقی شده‌اند، به علت این واقعیت که حیوانات قادر به رنج بردن می‌باشند و ابراز احساسات می‌کنند بر خلاف گیاهان یا دیگر موجودات زنده همانند جانداران ذره‌بینی که به عنوان اشکال پایین‌تر حیات شناخته می‌شوند. به همین دلیل نگرانی‌های اخلاقی در مورد ثبت حیوانات نسبت به گیاهان شدت بیشتری یافته بود. در Exparte Allen یک حیوان مهندسی شده[9] برای حق اختراع ادعا شده بود. اختراع یک صدف مهندسی ژنتیکی شده بود، یک حیوان دارای یک سری از کروموزوم‌های انسانی. حق احتراع بر مبنای بدیهی بودن رد شده بود. در هر صورت دروازه‌ها را برای ثبت نمودن حیوانات باز نمود. اداره حق اختراع ایالات متحده بر این باور بود که اخلاق نمی‌تواند از ثبت نمودن حیوانات جلوگیری نماید. مدت کوتاهی پس از رای در Exparte Allen اداره حق اختراع ایالات متحده اعلامیه‌ای صادر نمود [10] مشعر بر این که ” اکنون اداره حق اختراع ایالات متحده موجودات زنده چند سلولی غیرانسانی ایجاد شده به صورت غیرطبیعی، شامل حیوانات را واجد شرایط ثبت می‌داند. “[11]

اعلامیه اداره حق اختراع ایالات متحده قصد خود مبنی بر ثبت نمودن حیوانات را بی هیچ ابهامی بیان نمود. این امر دلالت بر تصمیم اداره حق اختراع ایالات متحده مبنی بر متزلزل ساختن ملاحظات اخلاقی در ثبت حیوانات بود. گذشته از این، اعلامیه اداره حق اختراع ایالات متحده به بحث متداول اخلاق در ثبت حیات شدت بخشید. مقاومت شدیدی نسبت به اعلامیه صادره توسط اداره حق اختراع ایالات متحده وجود داشت. صندوق دفاع از جامعه حیوانات و گروه‌های متعدد حقوق کشاروزان و حیوانات دادخواست‌هایی در چالش با مرجع اداره حق اختراع ایالات متحده برای صدور اعلامیه به خاطر تشویق و دادن چراغ سبز برای ثبت حیوانات ارائه نمودند. آن‌ها مدعی شدند که عموم مردم در تصمیمات اداره حق اختراع ذی‌نفع بودند و اداره حق اختراع نباید منفعت عموم مردم را با ظلم به ملاحظات اخلاقی متزلزل نماید. آن‌ها استدلال نمودند که به بازی  گرفتن زندگی حیوانات غیراخلاقی می‌باشد. حیوانات را در معرض بیماری قرار دادن و سبب رنجشان را فراهم کردن غیر اخلاقی و غیرانسانی است . همچنین استدلال شده بود که حیوانات هر گونه حقی را برای حفظ تمامیت و خصوصیات طبیعی خود دارا می باشند، دست ورزی حیوانات برای تغییر نظم طبیعی و تملک آن‌ها از طریق حق اختراعات غیراخلاقی و مخالف با حکمت خداوند است.[12]

در این میان جامعه علمی اظهار می‌داشت که منافع بالقوه‌ای که دست‌ورزی به بار آورده است، باید برتر از اخلاق شمرده شود. “ما سعی بر آن نداریم که مالک حکمت خداوند شویم، بلکه ما مدعی هستیم برای اختراعات ساخته بشر و غیرطبیعی که امکان بالقوه برای منفعت رساندن به جامعه را در سطح وسیع دارا می‌باشند. ما مدعی کوشش و تلاش فکری‌مان هستیم که امری بر خلاف اخلاق نیست.”

تقریباً یک سال بعد از صدور آن اعلامیه, اداره حق اختراع ایالات متحده، اولین گواهی ثبت حق اختراع درمورد یک موش ترانسژنیک ( دارای ژن های پیوندی) که در آزمایش سرطان  مفید واقع شده بود را اعطا نمود. در موش توموردار هاروارد [13]ادعا برای یک موش مهندسی شده در معرض سرطان بود. موش حاوی یک ژن مسبب سرطان بود که از طریق مهندسی ژنتیک وارد شده بود و موش را در معرض سرطان قرار داده بود. با  این حق اختراع بر مبنای غیراخلاقی بودن و مخالفت با اصول اخلاق به شدت مخالفت شده بود. مخالفان حق اختراع استدلال نمودند که ثبت یک حیوان به خودی خود غیراخلاقی است و ممکن است روزی به شبیه‌سازی و ثبت انسان‌ها منجر شود[14]. آن‌ها می‌گفتند که تملک یک حیوان در  مخالفت با سیاست عمومی است و نباید اجازه داده شود[15].

در واقع نگرانی‌های وجدانی و اخلاقی ایجاد شده در مقابل ثبت حیوانات به شدت با این نگرانی‌ها در مقابل گیاهان و دیگر اشکال پایین‌تر حیات مقایسه شده بود.

با این حال نظر اداره حق اختراع این بود که منافع حق اختراع باید بالاتر و برتر از نگرانی‌های اخلاقی ملاحظه شود. استدلال شده بود که سرطان یکی از بیماری‌های مهم در جهان است که میلیون‌ها نفر از مردم را رنج می‌دهد. از آن‌جا که اختراع در آزمایش سرطان کمک می‌نمود، امیدی را با خود به همراه داشت. بنابراین به منفعت بالقوه‌اش باید اهمیت داده می‌شد و سرانجام حق اختراع اعطا شده بود.

 

3) اخلاق در ثبت رشته‌های سلولی انسانی

زیست‌فن‌آوری قادر به دست‌ورزی هر موجود زنده‌‌ای حتی انسان است و قادر به جداسازی، زدودن و داخل نمودن ژن‌ها از انسان است. به علاوه این عمل تعیین، جداسازی و تولید تجاری پروتئین‌ها و هورمون‌هایی را که بدن بشر به طور طبیعی تولید می‌کند را ممکن ساخته است. در حالیکه مخالفان معتقدند که تبدیل و دگرگونی نظم طبیعی بدن انسان  درمخالفت با شأن آن است. [16]

اخلاق‌گرایان می‌گویند که ثبت نمودن مواد ژنتیکی انسان همانند سلول‌ها، DNA و ژن‌ها برابر است با مالکیت خصوصی  بدن یا حیات انسان.  این مالکیت خصوصی بر بدن انسان یا حیات انسان برابر است با بردگی که شان والای انسانی را زیر پا می گذارد. ورود در مباحثات اخلاقی درمورد دست‌ورزی بدن انسان و حق اختراع در بدن انسان همزمان با ثبت نمودن موجودات زنده شروع شد چراکه دست‌ورزی انسان و ثبت مواد ژنتیکی بشر نیز در آن زمان پیش‌بینی شده بود. تحقق پیش‌بینی‌‌ها به واقعیت با دست‌ورزی بدن انسان به شیوه جداسازی یا انتقال مواد ژنتیکی همانند ژن‌ها و DNA یا داخل نمودن مواد ژنتیکی خارجی انسان آغاز شد که منجر به مباحثات دشوار و داغ در باب اخلاق درباره دست‌ورزی بدن انسان و درباره مالکیت مواد ژنتیکی انسان شد. برای اولین بار در قضیه جان مور[17]  یک بیمار مبتلا به سرطان خون در کالیفرنیا، در معرض یک درمان پزشکی برای سرطان خون خطرناک قرار گرفت. هنگام درمان او، پزشکانش رشته سلولی او را در تهیه یک داروی خاص مفید تشخیص دادند و حق اختراعی برای همان در سال 1984 کسب نمودند. مور در مورد ثبت رشته سلولی‌اش در دادگاه عالی کالیفرنیا اعتراض نمود. او استدلال نمود که سلول‌های به ثبت رسیده از بدن او و تحت مالکیت او بودند و بنابراین وی حقوقی بر آن‌ها داشت. او اظهار داشت که تنهاکسی است که می‌تواند مالک حق اختراع مربوط به اجزای بدنش شود. در عین حال صرف نظر از مباحثه مور سوالاتی در باب اخلاق در ثبت یک رشته سلولی که بخشی از بدن انسان بود، مطرح شده بود. استدلال شده بود که تملک‌بخشی از بدن انسان از طریق حق اختراع نقض فاحش شأن بشر است و ریشه اخلاقی بشریت را نشان رفته است. دادگاه استدلال مور را رد نمود مبنی بر این که هیچ حقوق مالکیتی بر بدن شخص نمی‌تواند وجود داشته باشد، زیرا مخالف شأن بشر است. به هر حال هنگام نشان دادن اخلاق و اصول اخلاقی مورد بحث در ثبت رشته سلولی بشر، دادگاه این نظر را اتخاذ نمود که رشته‌های سلولی به سهولت در دسترس نبود تا جداسازی شود، بلکه متضمن یک عملکرد بسیار دشوار بود تا همان گونه جداسازی گردد. به علاوه چنین تلقی شده بود که حق اختراع ادعایی بر رشته‌های سلولی طبیعی در بدن نبود، بلکه ادعایی بر رشته‌های سلولی جدا شده خارج از بدن بود. از این رو چنین سلول‌های جدا شده‌ای به عنوان نتیجه تحقیق آزمایشگاهی، شایسته حق اختراع بود، پیشتر این نظر اتخاذ شده بود که کاربرد اختراعات چراغ سبزی به ثبت سلول‌های انسانی، ژن‌ها و DNA در شکلی جداسازی شده در خارج از بدن نشان داد و به موجب آن نگرانی‌های اخلاقی را در حاشیه قرار داد. به هر حال مباحثه ادامه داشت و به علاوه پس از رای دادگاه عالی کالیفرنیا تشدید شد. همچنین در 1993 حق اختراعی در مورد رشته‌های سلولی انسان در حضور اداره حق اختراع ادعا شده بود. رشته سلولی از خون زن بیمار رشد پیدا کرده بود و کشف شده بود که در تحقیق ایدز و سرطان احتمالاً مفید بود. این بار یک شخص حقیقی نبود که مدعی حق اختراع بود، بلکه دولت ایالات متحده مدعی رشته‌های سلولی زنی از قبیله‌ی هندی گواران[18]،از پاناما، جنوب آمریکا بود.[19]

این نشان داد که دولت آمریکا در ثبت سلول‌های انسان و مواد ژنتیکی ذینفع بود و علاقه مند بود تا اخلاق مورد بحث در آن را تضعیف نماید. اعتراضاتی پیش روی اداره حق اختراع و علایم تجاری ایالات متحده بر علیه ثبت رشته‌های سلولی بشر وجود داشت. سازمان‌های غیردولتی همانند RAFI[20] و جوامع قبیله‌ای به شدت اعتراض نمودند و اخلاق را در ثبت یک سلول از زن قبیله‌ای مورد اعتراض قرار دادند[21]. دولت آمریکا ادعا نمود. که حق اختراع در این مورد می‌‌تواند اعطا شود چرا که رشته سلولی در آزمایش ایدز و سرطان،دو بیماری که در جهان جزء تهدیدکننده‌ترین‌ها هستند، مفید بود. تقاضانامه مدعی رشته سلولی انسان از زن قبیله‌ای انتقاد بین المللی را با تمرکز بر اخلاق و اصول اخلاقی مورد بحث در آن جلب نمود. از آنجا که دولت آمریکا خودش در حق اختراع درگیر بود، مخالفان از مقاومت دولت در ادعا نسبت به یک رشته سلولی که به تجاری نمودن حیات منجر می‌شد، انتقاد نمودند. به نشانه تسلیم در مقابل مخالفت‌های شدید و انتقاد بین المللی، دولت آمریکا تقاضانامه حق اختراع خود را مسترد نمود.[22]

 

4) موافقتنامه تریپس و اخلاق

با پا به عرصه نهادن موافقت‌نامه تریپس، اکنون اخلاق و اصول اخلاقی و نظم عمومی[23] محدودیتی برای قابلیت ثبت اختراعات، ایجاد کرده اند. این موافقت‌نامه می‌گوید اختراعاتی که مخالف نظم عمومی یا اخلاق هستند می‌توانند از قابلیت ثبت مستثنی شوند. اکنون به علت این که ایالات متحده یکی از امضا کنندگان موافقت‌نامه می‌باشد[24]، می‌تواند اختراعاتی را بر مبنای اخلاق و وجدان از ثبت استثنا نماید. به علاوه این موافقت‌نامه بیان می‌کند که اختراعاتی که ممکن است برای سلامت بشر، حیوانات یا گیاهان یا برای محیط زیست مضر باشند نیز از قابلیت ثبت استثنا گردد[25]. در پرتو استانداردهای اخلاقی و وجدانی جامعه  این موافقتنامه، گیاهان، حیوانات و فرآیندهای اساساً زیستی را از قلمرو و اجرای قابلیت ثبت مستثنی می‌نماید. به علاوه این توافقنامه ثبت شیوه‌های جراحی،‌ درمانی و تشخیصی را برای درمان انسان یا حیوان غیراخلاقی می‌داند.

کسانی که علیه ثبت حیات استدلال می‌کنند، بیان می‌کنند که موافقتنامه تریپس حیوان، گیاه و انسان را به خاطر مسائل اخلاقی از ثبت منع می‌نمایداز این رو  ثبت گیاه، حیوان و انسان (شامل مواد ژنتیکی انسان)، به خاطر عدم رعایت  استانداردهای اخلاقی مذکور،در  مخالفت با موافقتنامه است. اما مردم در حمایت از ثبت می‌گویند که موافقتنامه تریپس ثبت گیاه، حیوان و مواد ژنتیکی طبیعی انسان را منع می‌کند، اما گیاه، حیوان مهندسی شده ژنتیکی یا ساخته غیرطبیعی بشر را و مواد ژنتیکی خالص انسانی و جداسازی شده در شکل غیرطبیعی را منع نمی‌نماید. در این ضمن، هیچ بحثی در ملاحظه ثبت انسان و ثبت شیوه جراحی، درمانی و تشخیصی برای درمان انسان و حیوان با عنوان غیر اخلاقی وجود ندارد. [26]

یک پیشرفت مهم در زیست فن‌آوری در سال‌های 1990 به وقوع پیوست. در ایالات متحده با افزایش ناگهانی تحقیقات در زمینه مواد ژنتیکی انسان مواجه بودیم که منجر به ثبت  اختراعاتی درمورد مواد ژنتیکی انسان همانند DNA و ژن‌های انسان بود. به محض این که موانع اخلاقی مرتفع شد و حق اختراعات در سلول‌ها و مواد ژنتیکی انسان اجازه داده شده بود، شمار زیادی از تقاضانامه‌های حق اختراع مدعی مواد ژنتیکی انسان ارائه شد . از اوایل سال‌های 1990 تعداد غیرقابل شمارشی از ژن‌ها و DNA به ثبت رسیدند. بسیاری از ژن‌ها، DNA و دیگر مواد ژنتیکی انسان هر روز به ثبت می‌رسند. هزاران تقاضانامه حق اختراع نزد اداره حق اختراع ایالات متحده معوق‌اند که مدعی اختراعات گوناگون زیست فن‌آوری‌ می‌باشند، اکثریت آن‌ها ادعا در مواد ژنتیکی انسان‌اند. بنا به گزارشات در سال 2001 تنها در اداره حق اختراع ایالات متحده 20000 حق اختراع ژنی اعطا شده و 25000 تا از آن‌ها معوق مانده‌اند. اکثر ژن‌های به ثبت رسیده و DNA برخی پروتئین‌‌ها را رمزگذاری می‌کنند که در زمینه دارویی در آماده‌سازی برخی از انواع دارو و واکسن مفیدند.[27]

تحقیق در زیست فن‌آوری و ژنتیک با اختراع فنون شبیه‌سازی بعد جالب توجهی یافته است. سراسر جهان با اخبار تولید دالی، گوسفند شبیه‌سازی شده در 1997 هیجان زده شده بود. دالی یک کلون از یک گوسفند 6 ساله بود که شبیه والدینش بود. دالی مباحثات گسترده‌ای را در اخلاق مورد بحث در تحقیق زیست فن‌آوری به وجود آورد. اعتراضاتی به وجود آمد که زیست فن‌آوری در حال نابود کردن اخلاق جامعه است.

شبیه‌سازی از آنجا که مخالف اخلاق، وجدان و سیاست عمومی بود، منع شده بود. که اختراعات مربوط به انسان‌های ترنسژنیک نیز بر همین مبنامنع شده‌اند. در اداره حق اختراع ایالات متحده استانداردهای اخلاق و اصول اخلاقی جامعه پذیرفته شد، استانداردهایی که به صراحت تحت قانون حق اختراع مقرر نشده است. اما در هر صورت پس از طرح شبهات معینی درباره‌ی مقاومت واقعی ایالات متحده در موضوع شبیه‌سازی انسان بعداً رای داده شد که فرآیندها یا شیوه‌های شبیه‌سازی انسان قابل ثبت بودند. منطقی که پشت سر مجازدانستن  ثبت شیوه‌های[28] شبیه‌سازی انسان بود، جای سؤال داشت. هدف از شیوه شبیه‌سازی بشرمطمئناً شبیه‌سازی انسان است. وقتی شبیه‌سازی انسان و به ثبت رساندن انسان بر مبنای اخلاق منع شده، بر چه مبنایی ثبت شیوه‌های شبیه‌سازی انسان اخلاقی است؟ نیاز است این موضوع با ارجاع به احتمالات شبیه‌سازی انسان در آینده مورد رسیدگی واقع شود.[29]

 

5) اخلاق در تحقیق ژنتیکی انسان

تحقیق در ژنتیک با هدف پیوند زدن به بدن یک بیمار نیازمند که نقص عضو دارد به تولید اندام‌های انسانی می انجامد[30]. صرف نظر از اعتراضات اخلاقی به شبیه‌سازی و تکثیر اندام‌های انسانی و پیوند زدن ‌‌آن‌ها به اندام‌های انسان‌های زنده، زیست فن‌آوری برای برآوردن احتیاجات افراد نیازمند در رمقابل این اعتراضات مقاومت نموده است. تحقیق در ژنتیک انسان موانع اخلاق و اصول اخلاقی را با هدف فاش نمودن دستورالعمل ژنتیکی بدن انسان به منظور درمان بیماری‌های ژنتیکی پشت سر گذارده است[31].

به علاوه تحقیق ژنتیکی انسان تحقیق در ژنوم بشر، تحقیق جنینی انسان و تحقیق سلول بنیادین را به همراه داشته و نگرانی‌های جدی اخلاقی را به دنبال دارد. تحقیق ژنوم یک انسان، دست‌ورزی ساختار ژنتیکی فرد را به دنبال دارد که از نقطه نظر اعتراضات اخلاقی بسیار مجادله برانگیز است.

این پیشرفت‌ها موجب شد دولت آمریکا کمیته ای، به نام “کمیته رئیس جمهور در اخلاق زیستی “، برپا نماید تا در موضوعات اخلاق زیستی  در رابطه با پیشرفت‌ها در علم و فن‌آوری زیست پزشکی[32]، مشاوره دهد. این کمیته در تحقیق خود درباره‌ی اخلاق در شبیه‌سازی انسان و شأن بشر، تشخیص داد که امروزه بیشتر تحقیقات زیستی معمول و بسیاری تقاضانامه‌های دارویی مهم وابسته به شبیه‌ سازی است که بسیاری از مسائل پیچیده اخلاقی را در بر می گیرد، کمیته در اولین گزارش خود که در جولای 2002 ارائه شد، منع شبیه‌سازی انسان را توجیه نمود. در زمینه احتمال شبیه‌سازی انسان و در رابطه با گزارش کمیته مشورتی ملی اخلاق زیستی و کمیته رئیس جمهور و اخلاق زیستی با این نتیجه‌گیری که شبیه‌سازی انسان غیراخلاقی است، دولت آمریکا سعی نمود قانونی وضع نماید تا از شبیه‌سازی انسان جلوگیری نماید. تلاش‌ها وقتی طعم موفقیت را چشید که کنگره، قانون منع شبیه‌سازی انسان را در سال 2003 وضع نمود.[33] قانون،شبیه‌سازی انسان را تکثیر غیرجنسی (تکثیری که با واحد تخمک و اسپرم ابداع نشده است) تعریف می نماید. یعنی تکثیری که با وارد کردن مواد بنیادین از یک یا چند سلول بدنی انسان در یک تخمک [34]بارور یا نابارور از کسی که مواد بنیادی به او منتقل شده است به منظور تولید یک موجود زنده در هر مرحله از رشد که از لحاظ ژنتیکی به یک انسان موجود یا از پیش ایجاد شده واقعاً‌ همانند است[35]. قانون میان‌شبیه سازی با هدف تکثیر و شبیه‌سازی با هدف درمان تفاوت قایل شده است. هدف شبیه‌سازی با هدف تکثیر یعنی شبیه سازی یک انسان زنده،حال آن که شبیه‌سازی درمانی تولید هر بافت از اندام یک بشر برای جایگزین نمودن آن با اندام آسیب دیده است. قانون، شبیه‌سازی  با هدف تکثیر را بر مبنای ملاحظات اخلاقی منع می‌نماید، اما شبیه‌سازی درمانی را اجازه می‌دهد[36].

به علاوه، این قانون بیان می‌کند که هر گونه تلاشی برای شبیه‌سازی انسان یا دخالت در جنین تکثیر شده بوسیله شبیه‌سازی انسانی و ارتباط با هر محصول مشتق از چنین جنینی طبق قانون منع شده و قابل مجازات است. این مجازات عبارتست از زندان وجریمه ای که کمتر از یک میلیون دلار نمی باشد[37]. قانون بر آن است تا مفاهیم حقوقی و اخلاقی پیشرفت‌های جدید در فن‌آوری پزشکی در مورد شبیه‌سازی انسان را مطالعه و بررسی نماید[38].

6) اخلاق در دست‌ورزی بدن‌ بشر و جنین انسان درجهت رضایتمندی

امکان بالقوه زیست فن‌آوری در داشتن فرزند بهتر، داشتن بدن‌های بدون عمر معین و روح‌های شاد نمی‌تواند نادیده گرفته شود. در طول زمان بارداری از طریق دست‌ورزی جنین، ویژگی‌های صفات اختصاصی مطلوب می‌تواند داخل گردد و صفات اختصاصی ناخواسته زدوده شود. با یک عمل می‌تواند در بدن‌های پیر تزریقی صورت گیرد تا آن‌ها احساس جوانتری پیدا کنند. ویژگی‌های ظاهری بهتری از طریق دست‌ورزی تسهیل شده زیست فن‌آوری می‌تواند به بدن تزریق شود. حتی شخص می‌تواند یک خلق شادتر روحیه بهتری پیدا کند و حافظه می‌تواند ارتقاء داده شود. کمیته رئیس جمهور در اخلاق زیستی دومین گزارشش را در اکتبر 2003 با تمرکز بر اخلاق در دست‌ورزی جنین‌های انسان و استفاده از زیست فن‌آوری در پی رضایتمندی بیشتر تسلیم نمود. گزارش کاملاً با دست‌ورزی بدن انسان یا جنین برای حصول نتایج مطلوب مخالفت ننمود. اما در شیوع این زیست فن‌آوری استفسار نمود. کمیته عقیده دارد که چنین اقداماتی باید به دقت زیر نظر گرفته شود، وگر نه اگر هر کس در جامعه به دنبال آن رود،‌ ممکن است از لحاظ اخلاقی در جامعه انحطاط ایجاد نماید.[39]

 

7) اخلاق در تولید مثل تسهیل شده فن‌آوری زیستی

زیست فن‌آوری در تولید مثل انسان نیز به کار رفته است. زیست فن‌آوری توانایی کمک به زوج های کم بارور را از طریق لقاح مصنوعی برای دارا شدن فرزند دارد. زیست فن‌آوری‌های جدید همانند تشخیص ژنتیکی قبل از کاشت شامل انتخاب جنسیت، اصلاح ژنتیکی رشته میکروبی، آزمایش جنین انسان، لقاح آزمایشگاهی، باروری در آزمایشگاه (خارج از رحم مادر)‌ امیدی را در زوج‌های کم‌بارور به داشتن فرزند ایجاد نموده است. به علاوه تعداد زیادی از جنین‌هاکه امکان بالقوه برای رشد دارند در تولید مثل تسهیل شده از بین می روند و این امر نگرانی‌های جدی اخلاقی را مطرح می‌کند. در خصوص این پیشرفت‌ها، کمیته رئیس جمهور در اخلاق زیستی گزارش خود را ارائه نمود که در فنون تولید مثل تسهیل شده زیست فن‌آوری تحقیق می‌نماید. کمیته اعتقاد دارد که افزایش نظارت بر صفات اختصاصی بچه ممکن است صفات اختصاصی طبیعی را محدود نماید.[40]

کمیته اخلاق را در باروری آزمایشگاهی مورد بررسی قرار می‌دهد و چنین نتیجه گیری می نماید که آزمایش جنینی بر شأن بشر اثر گذار است[41]. همچنین در موضوعات امنیتی و اخلاقی مورد بحث در تولید مثل تسهیل شده تحقیق می‌نماید و انجام مطالعه‌ای در مورد تولید مثل تسهیل شده‌ را پیشنهاد می‌نماید[42]. تا زمان تکمیل یک مطالعه جامع کمیته منع استفاده خرید، فروش و انتقال جنین‌های انسان در غیرانسان و ثبت جنین‌های انسانی را توصیه نمی‌نماید. از آن‌جا که هیچ قانونی در نظارت تولید مثل تسهیل شده وجود ندارد، کمیته بر نیاز به مکانیزمی نظارتی برای کنترل تولید مثل تسهیل شده از جنین‌های انسان پافشاری می‌کند.

 

8) اخلاق در تحقیق سلو‌ل بنیادی

سلول‌های بنیادین، سلول‌هایی قوی هستند که قادر به رشد در هر اندامی در بدن می باشند. سلو‌های بنیادین از جنین‌های انسان زنده یا مرده در مرحله سلول‌های 4 تا 8 از زمان باروری و شکل دادن زیگوت[43] مشتق شده‌اند. همچنین سلول‌های بنیادین می‌توانند از مغز استخوان مشتق شوند. به علاوه به منظور استخراج سلول‌های بنیادین جنین‌ها به طور مصنوعی در آزمایشگاه باروری (IVF) یا از طریق شبیه‌سازی جنین ایجاد می‌شود. تحقیق بنیادین در تولید بافت‌های مفید و پیوند اندام کمک می کند و در کشف درمان بیماری‌ها مفید است. همچنین سلول بنیادین می‌تواند در آزمایش داروهابرای کارآمدتر کردن آنها و برای فهم چگونگی ایجاد بیماری های خاص به کار رود. همچنین، تحقیق د ر مورد سلول های بنیادین در ارتقای کیفی داروها و برای بیمارانی که از بیماری‌هایی همانند دیابت، پارکینگسون، آلزامیر و ضایعه نخاعی رنج می برند،مفید است.[44]

برای پیوند موفق اندام‌ها در بدن نیازمند، از بافت تولید شده از طریق تحقیق سلول‌ بنیادین استفاده می‌شود. از آن‌جا که سلول بنیادین می‌تواند در هر اندام از بدن انسان رشد پیدا کند، بافتی که مناسب است و همتاست با هر دو اندام پیوندی و بدن می‌تواند از طریق سلول بنیادین تکثیر شود. تحقیق در مورد سلول بنیادین نیز می‌تواند در درمان بیماری مزمن قلبی کمک نماید. از طریق سلول بنیادین سلول‌های ماهیچه قلب به سلامت می‌توانند تکثیر شود تا جایگزین سلول‌های آسیب‌دیده گردد[45].

تحقیق در سلول بنیادین مستلزم جداسازی از جنین‌های انسانی است که گاهی سبب نابودی جنین‌ها می‌شود. این منجر به نگرانی‌های جدی اخلاقی می‌شود، زیرا که سلول‌های بنیادین توانایی تبدیل شدن به انسان کامل را دارند و جنین مرحله ابتدایی یک انسان زنده است. اعتراضات اخلاقی بیانگر این است که ما نمی‌توانیم به دلیل تحقیق زیست‌پزشکی به حیات و زندگی پایان بخشیم، به علاوه استدلال شده که تحقیق سلول بنیادین با استفاده از جنین ها مسأله ساز نیست  بلکه تجاری سازی جنین های انسانی مسأله ساز است. هیات‌های مختلف نگرانی خود را در مورد خدشه  دار شدن اخلاق، در استفاده از جنین‌های انسان و تحقیق سلول بنیادین ابراز می‌نماید. انجمن آمریکایی پیشرفت علم (AAAS) بیان می‌کند که عدم توافق بر سر وضعیت جنین عامل مهمی در حل موضوعات اخلاقی مورد بحث در تحقیق سلول بنیادین جنینی است.[46] فرهنگستان ملی علوم بیان می‌کند که اعتراض اساسی در مورد اخلاق در تحقیق  در مورد سلول بنیادین که از جنین ها استفاده می شود، این است که این امر یک جنین انسان را از رشد و تبدیل به یک انسان کامل شدن محروم می‌کند[47].

با این وجود موسسه ملی بهداشت (NIH) امریکا  بیان می‌کند که جداسازی سلول‌های بنادین جنین انسان یک عرصه از تحقیق است که شاید منفعت علمی قابل توجهی به همراه آورد و باید برای سرمایه‌گذاری فدرال مورد ملاحظه قرار گیرد. نظر به مباحثات صورت گرفته بر سر تحقیق در مورد سلول های بنیادین و وضعیت حل نشده جنین انسان، قوه‌ی مجریه بوش رهنمون‌های NIH را بر سر تحقیق سلول بنیادین اعلان نمود. رهنمون‌های NIH احترام به و رعایت ملاحظات اخلاقی و وجدانی در تحقیق ژنتیکی انسان را ضروری می شمارد. این رهنمون‌ها حاکی از این است که دولت فدرال باید به در مورد تحقیق پیرامون سلول های  بنیادین مشتق شده از جنینی که بیش از این احتمال رشد به عنوان یک انسان را نداشته است، سرمایه گذاری کند. به علاوه این  رهنمون‌ها اظهار می دارد که د ر این مورد، رضایت آگاهانه برای اهداء، بدور از هر گونه انگیزه مالی باید وجودداشته باشد. با این حال برخی ایالت ها  هستند که لقاح آزمایشگاهی را برای استخراج سلول‌ بنیادین، منع می‌نمایند. و تفاهمی میان ایالت های فدرال در مورد تحقیق  در ارتباط با سلول های بنیادین وجود ندارد.[48]

مطلب مشابه :  مفهوم جهانی بودن بشر

بنابراین در ایالات متحده امریکا نیاز فوری به تصویب یک قانون در سطح فدرال به منظور ایجاد تعادل در موضوع پیشرفت‌های زیست‌فن‌آوری و رفع نگرانی‌های اخلاقی که به آنها اشاره شد، احساس می شود.

 

بند دوم: اخلاق در ثبت اختراعات زیست‌فن‌آوری در اتحادیه اروپا

اصول حقوق طبیعی جهان‌شمول هستند، اما اخلاق و وجدان از فردی به فردی و از مکانی به مکان دیگر، متفاوت است. با این حال در موضوع اخلاق در ثبت اختراعات زیست فن‌آوری اروپا بر خلاف ایالات متحده، از چهارچوب  محکم و جامعی برخوردار است. ملاحظات اخلاقی و وجدانی در اتحادیه اروپا از حمایت مشروع و قانونی برخوردار است. در اروپا قوانین حق اختراع موجود به صراحت برخی  اختراعات زیست فن‌آوری خاص را بر مبنای توجه به اخلاق منع می‌نماید. کنوانسیون اروپایی حق اختراعات [49] توجه خاصی بر اخلاق در ثبت اختراعات دارد. این معاهده بیان می‌کند که اختراعات مخالف نظم عمومی و اخلاق را از ثبت استثنا می داند. ثبت گیاه، حیوان و فرآیندهای اساساً زیستی برای تولید گیاهان و حیوانات  تحت EPC اجازه داده نشده است[50]. به علاوه شیوه‌های معالجه بدن انسان یا حیوان یا جراحی یا درمان و شیوه‌های تشخیص بیماری به عنوان اختراع تلقی نشده‌اند و از قلمرو ثبت در پرتوی استانداردهای اخلاقی و وجدانی جامعه منع شده‌اند[51]. در همین راستا ثبت موجودات زنده کشف شده در طبیعت به همان شکل اولیه نیز در معاهده غیر اخلاقی تلقی شده است. موافقت‌نامه تریپس نیز از همان عبارات EPC در مورد  استثنائات از قابلیت ثبت اختراع استفاده می کند[52].

به علاوه دستورالعمل اخیر در مورد اختراعات زیست فن‌آوری، ثبت اختراعات خاص در این حیطه را بر مبنای اخلاق منع می‌کند[53]. اخلاق و اصول اخلاقی در ثبت اختراعات زیست فن‌آوری برای اولین بار در اتحادیه اروپا درارتباط با فن آوری ژنتیک 1/پلی پپتید بحث شده بود.  این اختراع یک پلاسمید بود،  یعنی یک جاندار ذره‌بینی مهندسی ژنتیک شده. هیات فنی EPO هنگام نشان دادن اخلاق در ثبت موضوع زنده‌ای شبیه میکرو ارگانیزم‌ها حکم داد که ثبت جانداران ذره‌بینی نظم عمومی و اصول اخلاقی را نقض می‌نماید. این اولین بار بود که EPO اخلاق وجدان مورد بحث در ثبت اختراعات را نشان داد. با این حال ثبت جانداران ذره‌بینی نگرانی‌های جدی اخلاقی را در اتحادیه اروپا ایجاد ننمود و هیچ اعتراض جدی نسبت به آن‌ وجود نداشت. با این وجود تصمیم اعطای حق اختراع به جانداران ذره‌بینی ادعاها برای حق اختراعات در دیگر موجودات زنده همانند گیاه و حیوان را برانگیخت. در هر صورت حتی قبل از پذیرش معاهده، گیاهان و مواد تولید مثل گیاهان برای ثبت اختراع ادعا شده بودند، اما در آن زمان هیچ آگاهی جدی در مفاهیم آن‌ها در اخلاق و وجدان وجود نداشت.

 

1) اخلاق در ثبت حیوانات

متعاقب پذیرش درخواست حق اختراعات در جانداران ذره‌بینی، درخواست هایی برای ثبت اختراعات حیوانی ارائه شد. بر خلاف ثبت جانداران ذره بینی این امر نگرانی‌های جدی از لحاظ  اخلاقی بر علیه ثبت حیوانات به همراه داشت. برای اولین بار در قضیه موش توموردار هاروارد، موضوع اخلاق در مورد  ثبت یک حیوان در صدر مباحثات بود. بار اول بود که یک حیوان برای ثبت در حضور EPO ادعا شده بود و اعتراضات شدید بر علیه ثبت یک حیوان ابراز گشت. بخش اصلی اعتراضات، برغیر اخلاقی بودن ایجاد رنج در یک حیوان زنده و  خطرات احتمالی همراه با پراکنده شدن جانداران مهندسی ژنتیک شده در محیط متمرکز شده بود . بسیاری از انجمن‌های رفاهی حیوانات، با پیوستن  به مخالفان ثبت حیات می‌گویند که زندگی حیوان بی‌گناه نباید ناچیز انگاشته شود. اعتراض شده بود که حیوانات نباید به خاطر منافع انسانها در معرض خطر و آزار قرار گیرند. همچنین آن‌ها اینگونه استدلال می‌نمودند که حیوانات، موجودات ذی حیات و آفریده خدا هستند، بشر نباید حیوانات را مطابق با امیال و خواسته‌هایش دست‌ورزی نماید. بشر نمی‌تواند همانند یک کالا در بازار مالک حیوان شود، چراکه کاملاً غیراخلاقی و بر خلاف نظم عمومی است. به علاوه این ترس وجود داشت که انتشار جانداران مهندسی ژنتیک شده، ممکن است خطرات غیرقابل پیش‌بینی و جبران ناپذیری به محیط  زیست وارد نماید. در پرتو بیانیه EPC که هر اختراعی که انتفاع آن مخالف با نظم عمومی و اخلاق باشد، نمی‌تواند به ثبت برسد[54]، استدلال شده بود که اختراع نمی‌تواند به ثبت رسد، چرا که مخالف با نظم عمومی و اخلاق است. [55]

در مقابل متقاضیان اینگونه استدلال می کردند که  این اختراعات دارای منافع بالقوه ای در رابطه با درمان انواع  سرطان  است و این امر فراتر و ارجح از نگرانی‌های اخلاقی به شمارمی آید. به علاوه هیات EPO بر این عقیده است که هدف در دست ورزی حیوان آسیب رساندن به استانداردهای اخلاقی نیست، بلکه در راستای منافع جامعه است. بنابراین این چنین حکم داده شد که هیچ چیز خلاف اخلاقی در ثبت یک حیوان  با ملاحظه منفعت بالقوه‌ای که ممکن است به بار آورد، وجود ندارد. هیات تلاش نمود تعادلی میان اخلاق و منفعت جامعه ایجاد نماید و حکم داد که منفعتی که بشر قصد دارد از طریق آزمایش سرطان بدست آورد، باید تنها هدف اختراع باشد. EPO  اختراع را به واسطه کاربرد انسانی اش، بر خلاف نظم عمومی و اخلاق قلمداد نکرد. و چنین نتیجه‌گیری نمود که ثبت اخترعاتی که منفعت قطعی برای اجتماع داشتند غیراخلاقی یا غیروجدانی نیست و سرانجام حق اختراع اعطا گردید.[56]

بعداً هیات EPO دوباره با همان موضوع (ایجاد تعادل میان استانداردهای اخلاقی جامعه و منافع حاصل از یک اختراع زیست فن‌آوری) برخورد کرد. این اختراع در مورد موشی بود که ژنی به آن تزریق شده بود که باعث از دست دادن موهای بدن آن موش شده بود. متقضایان ادعا نمودند که این اختراع در تحقیق پیرامون ریزش مو و طاسی در انسان‌ها مفید است. متقاضیان با تکیه بر رای موش توموردار هاروارد، استدلال نمودند که منفعتی که اختراع برای جامعه به همراه دارد، باید ارجح  شمرده شود. با این حال برعکس رای در قضیه موش توموردار هاروارد، در این قضیه EPO حکم داد که منافعی که اختراع کنونی باید برای جامعه به همراه آورد،‌ با خطرات و لطمات احتمالی نسبت به حیوانات در تعادل نیست. احتمال تحقیق در طاسی و ریزش مو با تحقیق در مورد سرطان قابل قیاس نیست. بنابراین به اعتقاد EPO این قضیه با مورد موش توموردار هاروارد متفاوت است و همان استدلال نمی‌تواند این‌جا بکاررود.  در نهایت EPO اینگونه نتیجه‌گیری کرد که حق اختراع در مورد موش مهندسی شده که موهایش را از دست داده است، غیر اخلاقی و مخالف نظم عمومی است و EPC ازچنین اختراعاتی حمایت نخواهد کرد.

 

2) اخلاق در ثبت گیاهان

رای EPC در موش توموردار هاروارد که ثبت اختراع در مورد حیوانات را مجاز شمرده بود، بازتاب گسترده‌ای در اتحادیه اروپا به همراه داشت. بسیاری از تقاضانامه‌های اختراع داده شد دائر بر درخواست ثبت اختراعات زیست فن‌آوری گوناگون که مدعی حیوانات مهندسی شده ژنتیکی بودند. در این میان برای اولین بار در قضیه‌ی Greenpeace علیه Planet Genetic System  تقاضای ثبت یک گیاه ارائه شد.  در ان زمان برای EPO   این سؤال مطرح شد که : آیا حق اختراع در دانه‌‌ها و گیاهان می‌تواند مخالف نظم عمومی و اخلاق باشد؟هیات طوری عبارت “نظم عمومی” را تعریف نمود تا حمایت از امنیت عمومی، تمامیت فیزیکی افراد و نیز حفاظت از محیط زیست را در برگیرد. در رابطه با هر اختراع، هر آنچه انتفاع از آن مخل آرامش عمومی یا نظم اجتماعی باشد یا امنیت عمومی را تهدید ‌کند یا به طور جدی به محیط زیست لطمه ‌زند، از آن‌جا که مخالف نظم عمومی می‌باشد باید از قابلیت ثبت اختراع استثنا شود.

اینطور اظهارشده بود که دانه‌ها و گیاهان به خودی خود باید استثنایی نسبت به قابلیت ثبت اختراع تحت EPC باشند، بدین خاطر که آن‌ها «موضوع زنده‌ای» را ارائه می‌کنند و بر این مبنا که این منابع ژنتیکی باید «میراث مشترک بشریت» باقی بمانند. هیات متذکر شد که زیست فن‌آوری گیاهی نمی‌تواند به این عنوان که نسبت به اصلاح نژاد سنتی گزینشی بیشتر با اخلاق مغایرت دارد تلقی شود، زیرا هم پرورش‌دهندگان سنتی و هم زیست‌شناسان مولکولی یا دانشمندان زیست فناوری، با وارد نمودن ماده ژنتیکی جدیدی به گیاه برای حصول یک گیاه جدید و احتمالاً اصلاح شده، تغییر در ویژگی های یک گیاه را در نظر دارند. هیات استیناف EPO چنین رای صادر کرده بود: «اختراعاتی که انتقاع از آن‌ها با ارزشهای فرهنگی که  به صورت عرفی در جامعه پذیرفته شده اند (ارزشهای فطری جامعه و تمدن اروپایی) مطابق نیست، باید از قابلیت ثبت اختراع استثنا شوند، زیرا  درمخالفت با اخلاق هستند.» بنابراین هر اختراعی که در انطباق با اصول فرهنگی ورفتاری پذیرفته شده در جامعه  نیست،‌ باید از قابلیت ثبت اختراع استثنا ‌شود، زیرادر مخالفت با اخلاق است. نظم عمومی و اخلاق بر اساس EPC بر نظم عمومی و اخلاق ناحیه یا ملت خاصی دلالت ندارد، بلکه  سراسر اتحادیه اروپا به عنوان یک کل دلالت می‌کند.  بنابراین یک اختراع فقط به این خاطرکه در برخی از دولت‌های متعهد آن را استثناء نموده‌ بودند، مخالف اخلاق یا نظم عمومی نبود. این رای مانعی سخت برای ورود استانداردهای اخلاقی در قانون حق اختراع بود. [57]

 

3) اخلاق در ثبت مواد ژنتیکی انسان

موضع EPO نشان می‌دهد که ثبت جانداران ذره‌بینی، حیوانات و گیاهان به خودی خود باعث نقض اخلاق و اصول اخلاقی نمی‌شود. با این حال بر مبنای موضع EPC حق اختراعات در مواد ژنتیکی انسان نیز ادعا شده بود و دوباره نوبت دادگاه EPO بود تا در مورد اخلاق واصول اخلاقی در ثبت مواد ژنتیکی انسان تصمیم‌گیری نماید. برای اولین بار EPO  در قضیه ریلکسین[58] با تصمیم‌گیری در اخلاق و اصول اخلاقی در ثبت مواد ژنتیکی انسان مواجه شد. ادعا برای رمزگذاری ژنی برای هورمونی به نام ریلکسین بود.ریلکسین هورمونی است که هنگام آبستنی در تخمدان زن به وجود می آید و موقع زایمان،موجب سستی عضلات او وسهولت خروج نوزاد می شود. با حق اختراع بر مبانی ذیل مخالفت شده بود:

برای این که اختراع به مرحله‌ی عمل درآید، باید بافت از یک زن حامله استخراج گردد و این «توهینی بر علیه شان بشریت» است.

ثبت نمودن ژن‌های انسان «برابر است با یک شکل از بردگی نوین، زیرا شامل اندامی از زن و فروش تدریجی آن به شرکت‌های تجاری است»

ثبت نمودن ژن‌های انسانی ذاتاً غیراخلاقی می‌باشد. [59]

در استدلال اول، EPO نتیجه‌ گرفت که به شرطی که فردی که بافت انسانی از او گرفته شده، به دادن آن بافت رضایت داده باشد، در عمل استخراج بافت، هیچ مورد غیراخلاقی وجود نخواهد داشت. زیرا این یک شیوه‌ی متداول در رویه‌های پزشکی است. در مورد استدلال «بردگی» نیز چنین نتیجه‌گیری شد که استدلال مخالفان در واقع  یک سوء تعبیر از آثار حق اختراع را آشکار می‌نماید. از آن‌جا که حق اختراعات مربوط به ژن‌های انسان  نسبت به صاحبان آن ژن‌ها هیچ حقی ایجاد نمی‌نماید، بنابراین به هیچ وجه نسبت به افراد بشر متضمن نوعی از بردگی نمی باشد.[60]

در استدلال نهایی ثبت ژن‌های انسان از آنجا که با ثبت حیات معادل بود، غیراخلاقی تلقی شده بود،  اما موضع EPO این بود که همه‌ی آن چه مورد ادعا قرار گرفته، یک ماده‌ی شیمایی خاص است و ثبت نمودن یک ژن انسانی واحد هیچ ارتباطی به ثبت  کل حیات او ندارد. حتی اگر هر ژن در ژنوم بشری شبیه سازی شده باشد (و احتمالاً به ثبت رسیده باشد)  و همینطور تجدید ساخت یک بشر از مجموع ژن‌هایش غیرممکن است.» در ضمن EPO متذکر شد که مخالفان نسبت به ثبت و انتفاع از دیگر مواد انسان برای اهداف پزشکی اعتراض ننمودند و تمایزی از لحاظ دلالت  اخلاق نمی‌توان میان ثبت ژن‌ها از یکسو و دیگر مواد انسانی از سوی دیگر مشاهده نمود به ویژه اینکه تنها از طریق شبیه‌سازی ژنی  است که بسیاری از پروتئین‌های مهم انسان به میزان کافی در دسترس قرار می‌گیرد و در  شیوه‌ی پزشکی به کار می‌رود.

EPO برای پشتیبانی از این نظر خود مبنی برغیر اخلاقی نبودن ثبت ژن‌های انسانی، به موضع اتحادیه‌ی اروپا استناد کرد که پیشنهاد  تهیه دستورالعملی در حمایت از اختراعات فن‌آوری زیستی را مورد پذیرش قرارنداده بود. در این مورد میان  پارلمان اروپایی که با اعطای حق اختراع در ژن‌های انسان مخالفت می نمود و شورای وزیران که در اصل طرفدار اعطای حق اختراع در قطعات DNA ژن انسانی جدا شده بود، توافقی وجود نداشت. و پیشنهاد  پارلمان اروپایی دائر بر اینکه تا زمانیکه موضع ملل متحد مشخص شود اعطای حق اختراعات در این رشته  به تعویق بیافتد، پیشنهاد مناسبی نیست. در پایان EPO متذکر شد که استثنائات نسبت به اعطای حق اخترع بر مبنای «غیراخلاقی» بودن باید تنها در موارد بسیار محدودی که به نظر می‌رسد اجماع قاطعی  در مورد غیر اخلاقی بودن آن وجود دارد، در نظر گرفته شود. واضح است که در قضیه‌ی کنونی چنین اجماع قاطعی وجود ندارد و در نتیجه در این موارد حق اختراع باید اعطا گردد. [61]

به علاوه، در اعلامیه‌ ملل متحد در حقوق بشر و ژنوم انسان[62]  آمده است که تحقیق در ژنوم بشر باید  در راستای چهارچوب اخلاقی جامعه باشد[63]. اعلامیه می کوشد که افزایش سطح مطالعات درزمینه اخلاق  را همزمان با  پیشرفت علمی و فنی در رشته زیست‌شناسی و ژنتیک ترویج ‌کند و می گوید هیچ گونه تحقیقی در رشته‌های زیست‌شناسی و پزشکی نباید بر احترام به حقوق بشر و شان بشر مستولی شود. [64]در عین حال این علامیه، آزادی تحقیقات ژنتیکی  را گونه ای از آزادی اندیشه دانسته و تشویق به انجام تحقیقات در رشته‌ های زیست‌شناسی، ژنتیک و پزشکی را ابزاری ضروری درجهت تضمین سلامت افراد می داند[65].

اعلامیه همچنین دولت‌های عضو را به تأسیس کمیته‌های اخلاق برای ارزیابی موضوعات اخلاقی، حقوقی و اجتماعی که در نتیجه  تحقیقات در ژنوم بشر و کابردهایش ایجاد شده است توصیه می‌کند.[66]  این کمیته‌های اخلاقی باید تمام تلاش و ابتکار خود را برای تعلیم اخلاق زیستی و ترویج آن به کار گیرند[67]. به علاوه این اعلامیه در نظر دارد شیوه‌هایی را که مخالف با شان بشر و اخلاق است، مانند دستکاری در رشته های میکروبی، منع نماید[68].

همچنین به دول عضو ملزم می داند تا اقدامات صحیح قانونی به عمل آورند تا در پرتو پیشرفت‌ها در زمینه تحقیق ژنتیکی انسان،  رعایت اخلاق و حقوق بشر تضمین گردد.

در این مورد اتحادیه اروپا یک معاهده با عنوان «کنوانسیون مربوط به حمایت از حقوق بشر و شأن بشریت در ارتباط با کاربرد زیست شناسی و داروسازی » مورد پذیرش قرار داده که جای بحث دارد[69]. این معاهده نیز در نظر دارد تا شان بشر موضوع تحقیق را[70] در علوم زیست‌پزشکی[71] حفظ نماید. معاهده می‌گوید که تحقیق در مورد انسان‌،‌ بافت‌ها، اندام‌ها یا ژنوم او[72] باید تنها بعد از رضایت آگاهانه شخص علاقه‌مند و بعد از اعلام خطرات احتمالی نهفته در آن صورت گیرد[73]. منفعت و رفاه بشر باید برعلم ارجحیت داشته باشد[74]. در این معاهده همچنین استفاده از بدن انسان‌ و اندام‌های آن برای اهداف مالی منع شده است[75]. این معاهده با اشاره به پیشرفت های اخیر در ارتباط با تحقیقات روی جنین، در نظر دارد تا جنین‌ انسان را ازاینکه مورد سوء استفاده قرار گیرد حمایت نماید. گذشته از این بوجود آوردن جنین‌ انسان صرفاً برای اهداف تحقیقی غیراخلاقی منع شده است.[76] در عین حال معاهده بحث و مطالعه در مورد حوزه اخلاق  در  زمینه پیشرفت‌های زیست‌پزشکی را تشویق می‌کند.[77]

 

4) گروه‌ها و کمیته‌های اخلاقی

همانطور که گفته شد، پیشرفت‌ها درعلم  ژنتیک و تحقیقات زیست‌پزشکی  با مباحثات در مورد اخلاق و اصول اخلاقی همراه است و نگرانی‌های جدی اخلاقی را به دنبال داشته است. بنابراین ارزیابی نتایج اخلاقی و اجتماعی چنین تحقیقاتی بسیار مهم است. در اتحادیه‌ اروپا  کارگروهی تأسیس شده است تا آخرین پیشرفت‌ها در زمینه  تحقیقات زیست‌پزشکی را از لحاظ اخلاقی بررسی کند. این گروه اعلام می کند که شأن و تمامیت انسان در تحقیقات زیست پزشکی و ژنتیک باید تضمین شود[78]. “گروه مشاوران در مورد مضامین اخلاقی زیست فن‌آوری “[79] بیان هیچ اختراعی در این زمینه نباید در مراحل مختلف رشد انسان وارد بدن اوگردد. هر دو گروه بر الزام به احترام به شان بشر را در تحقیقات زیست‌پزشکی تأکیدمی نمایند. توصیه شده که تحقیق در ژنتیک انسان، به ویژه در داخل بدن انسان، باید تنها برای اهداف درمانی و پس از کسب رضایت‌ آگاهانه شخص علاقه‌مند انجام شود.

علاوه بر اینها در بریتانیا کمیته‌های گوناگونی در این زمینه تاسیس شده تا در تحقیقات پیرامون مسائل  ژنتیکی انسان و زیست‌پرشکی مشاوره دهد. شورای نولفید[80] بیان می‌کند که یک سری مباحثات عمومی در زمینه ژنتیک انسان و استفاده از بافت‌های انسان در تحقیقات زیست‌پزشکی باید انجام شود.

این کمیته که با هدف پرداختن به اخلاق در تحقیقات ژنتیک انسان تاسیس شده بود. پیشرفتها در زمینه ژنتیک و و نتایج اجتماعی، اخلاقی و اقتصادی آنها را بررسی می‌کند. همچنین کمیته مشورتی اخلاق درژن درمانی (GTAC)، پیوسته به انتقال، حذف و الحاق ژن‌ها از بدن انسان به منظور کنترل بیماری‌های ژنتیکی مشاوره می دهد. این کمیته‌ها و گروه‌ها به منظور تضمین استانداردهای اخلاقی در اداره‌ی تحقیق در ژنتیک انسان تاسیس شده‌اند. و تحقیقات در ژنتیک را در رابطه با اهمیت نگرانی‌های اخلاقی را موردارزیابی و سنجش قرار می دهند.[81]

امروزه زیست فن‌آوری  بیشتر برای تسهیل در تولیدمثل انسان بکار می رود و کلینیک‌های باروری را برای کمک به زوج‌های نابارور بوجود آمده اند. همچنان‌ که ملاحظه می‌شود، افزایش شمار کلینیک‌های باروری و نیز تحقیقات رو به رشد در رشته رویان‌شناسی، دولت بریتانیا را بر آن داشت تا قانون باروری انسان و رویان‌شناسی را تصویب نماید.[82] در عمل به این قانون، مؤسسه ای به عنوان مؤسسه باروری و جنین شناسی تاسیس شد تا عملکرد کلینیک‌های باروری را در کمک به والدین، کنترل نماید و بر باروری تسهیل شده نظارت نماید. تحقیقات در رابطه با جنین انسان به تحقیقات دارای اهداف درمانی و یافتن روشهای درمان یا کشف داروها برای بسیاری بیماری‌ها محدود شده است. با این حال تحقیقات بر روی جنین، مسایل جدی اخلاقی را ایجاد می‌نماید. از این رو این مرجع، مسئله اخلاق در شبیه‌سازی و استفاده از جنین‌های انسان برای اهداف درمانی را مورد تحقیق قرار داده و نتایج را ارزیابی می کند.

 

5) دستور العمل اتحادیه اروپایی در اختراعات زیست‌فن‌آوری

در اتحادیه اروپا برای کنترل زیست فن‌آوری یک دستور العمل جامع صادر شده است.  این دستورالعمل‌[83] در مورد موضوعات اخلاقی پیوسته به پیشرفت‌ها در زیست فن‌آوری است و تلاش می‌کند اخلاقیات را با آخرین پیشرفت‌ها در زیست فن‌آوری مانند تحقیقات ژنتیکی انسان، شبیه‌سازی جنین و تحقیقات بر روی سلول بنیادین، متعادل نماید.

این دستورالعمل‌ به گروه‌های اروپایی که درمورد دخالت اخلاق درعلم و فن‌آوری‌های جدید  تحقیق می کنند، این اختیار را می‌دهد تا جنبه‌های اخلاقی در زیست فن‌آوری را  نیزارزیابی کنند[84] و همچنین ثبت اختراعات خاصی در زمینه زیست فناوری را بر اساس مبانی اخلاقی منع می‌نماید. دستورالعمل ممنوعیت ثبت اختراعات گیاهی، حیوانی و کلاً فرآیندهای اساساً زیستی را مجدداً تایید می‌‌نماید[85]. این اختراعات مستثنی شده عبارتند از:

بدن انسان، در مراحل مختلف شکل‌‌گیری و رشد و نمو و یا یکی از اجزایش شامل ژن ها.

اختراعاتی که مخالف با نظم عمومی یا اخلاق‌اند، مثل:

فرآیندهای شبیه‌سازی جنین‌های انسان

فرآیندهای اصلاح هویت ژنتیکی رشته های میکروبی انسان‌ها

استفاده از جنین‌های انسان برای اهداف صنعتی و تجاری

فرآیندهای اصلاح هویت ژنتیکی حیوانات که احتمال دارد سبب آزار آنها شود بدون داشتن منفعت درمانی برای انسان یا حیوان و نیز حیواناتی که از چنین فرآیندهایی ایجاد می‌شود.[86]

در قیاس با ایالات متحده آمریکا، استانداردهای اخلاقی در اتحادیه اروپا به خوبی مشخص شده ند. اخلاق و اصول اخلاقی به ویژه در قوانین اعطای حق اختراع در اتحادیه معین شده است. استانداردهای اخلاقی را کاملتری را ارائه می‌نماید و این‌ها را در قانون حق اختراع وارد می‌نماید. در اتحادیه اروپا گرچه شبیه‌سازی انسان مستقیماً منع نشده، اختراعات خاص در رشته‌ی ژنتیک انسان براساس مبانی اخلاقی استثناء شده‌اند.

 

بند سوم: اخلاق در ثبت اختراعات زیست‌فن‌آوری در هند

هند کشوری است که در آن اخلاق و اصول اخلاقی محترم شمرده شده و در حد متعارف مورد طرفداری قانون نیز قرار گرفته است. اخلاق و وجدان یک نقش حیاتی در زندگی مردم هند بازی می‌کند. سنت هندی بر اساس ستایش حیوانات و گیاهان است. هندی‌ها گاوها و گیاهان را همانند تولسی، نیم و . . .  می‌پرستیدند. شاید هندی‌ها گیاهان و حیوانات را همانند اشکالی از خداوند تلقی می نمایند. برای یک هندی ثبت چنین  گیاه و حیوانی به معنی ثبت و تملک خدا است. بنابراین ثبت گیاهان، حیوانات و دیگر موجودات زنده توهین به مقدسات در هند می‌باشد چرا که تملک موجودات زنده طبق یک سنت دیر پا در هند به خاطر مغایرت با نظم عمومی و اخلاق  منع شده است.

قانون  ثبت اختراعات[87]، معیارهای اخلاقی را با ذکر این که اختراعاتی که مخالف استانداردهای اخلاقی و وجدانی هستند قابل ثبت نیستند منعکس می کند[88]. ضمناً به دنبال عضویت در معاهده تریپس، هندوستان به منظور مطابقت دادن قوانینش با مقررات و مقتضیات اخلاقی این موافقتنامه در ثبت اختراعات[89]، اصلاحاتی در قانون ثبت اختراعات خود به عمل آورد. این قانون اصلاحی مقرر می دارد که هر اختراعی که انتفاع از آن مخالف نظم عمومی و اخلاق است و سبب  ورود لطمه جدی به بهداشت انسان‌ها، حیوانات یا به محیط زیست نباید به ثبت برسد[90]. به علاوه  ثبت گیاهان، حیوانات و فرآیندهای اساساً زیستی بر مبنای اخلاق ازاجازه ثبت استثنا شده اند[91]. بنابراین درهندوستان به عنوان یکی از اعضای موافقتنامه تریپس، ثبت اختراع چنین موجودات زنده‌ای، درمخالفت با شیوه‌های متعارف و استانداردهای اخلاقی است.

با این وجود با پا به عرضه نهادن موافقتنامه تریپس، اکنون اختراعاتی شبیه جانداران ذره‌بینی و دیگر اختراعات زنده تولید شده از طریق فرآیندهای میکروبیولوژی یا غیربیولوژی یا زیست فن‌آوری قابل ثبت‌اند[92] و هند نیز اکنون حق اختراعات راجع به جانداران ذره‌بینی و اختراعات مشابه دیگری را که از طریق فرآیندهای زیست فن‌آوری یا غیربیولوژیکی یا میکروبیولوژیکی تولید شده اند را  از طریق اصلاحیه‌ای که به قانون حق اختراعات خود  در سال 2005 وارد نمود، مجاز می داند[93].

در هند، بر خلاف آمریکا و اروپا تا کنون هیچ حق اختراعی به موجودات زنده اعطا نشده است، بنابراین هیچ بحث جدی در اخلاق مورد بحث در ثبت اختراعات زیست فن‌آوری اتفاق نیفتاده است. اما احتمالاً درآینده برخی مباحثات جدی اخلاقی در هند درموردثبت موجودات زنده و اختراعات زیست فن‌آوری از نظرارتباطش با اخلاق و وجدان انتظار می رود.

در واقع بعد ازاین که به طور جهانی معین شد که موجودات زنده به جز انسان‌ها می تـواند به ثبت برسد، هند شروع به ثبت اختراعات زیست فن‌آوری نمود. موضوعی که در دادگاه عالی کلکته مطرح شده بود، حق اختراعی بود که به یک فرآیند زنده اعطا شده بود[94]. دادگاه حکم داد که هیچ منعی برای ثبت موجودات زنده یا فرآیندهای زنده تحت قانون حق اختراعات وجود ندارد.

با این حال در آن قضیه ادعایی در مورد غیر اخلاقی بودن  ثبت این اختراع مطرح نشده بود. در این مورد عقیده بر اینست که اعتراضات اخلاقی نباید منافع بالقوه این اختراعات را نادیده بگیرد. ما نمی‌توانیم از  منافع و سودمندی اختراعات زیست فن‌آوری با اعمال استانداردهای  غیر قابل انعطاف اخلاقی صرف نظر نماییم. همچنان که یک از قاضی اصلی دادگاه عالی هند می‌گوید: “تحقیقی که به بشر موهبت عظیم بهره مندی از علم را وعده می‌دهد نباید با شیوه‌های بیش از حد محدود کننده فرونشانده شود.”[95]

1) رهنمون‌های ICMR در اخلاق در ژنتیک انسان

گر چه در هند حق اختراعات زیادی درمورد موجودات زنده اعطا نشده است، تحقیقات در حوزه‌های متفاوت زیست فن‌آوری انجام می شود. به ایت جهت که تحقیق درباره ژنتیک انسان درحال افزایش است، شورای هند برای ارزیابی حدود و قلمروی اخلاق و از آن‌جا که تحقیقات در مورد مسائل ژنتیک انسان  واکنش شدیدی در حوزه اخلاق به همراه داشته است، در زمینه تحقیقات پزشکی رهنمون‌هایی ارائه نمود[96]. این رهنمون‌ها تأیید می کنند که ملاحظات اخلاقی در تحقیق ژنتیکی انسان در قیاس با تحقیق در گیاهان و حیوانات بیشتر باید جدی گرفته شوند. و در نظر دارند حقوق بشر و شأن بشر را در  تحقیقات ژنتیکی، آن‌‌جا که انسان‌ها، بافت‌ها و سلول‌ها و مواد ژنتیکی آن در این تحقیقات به عنوان شئ تلقی می شوند، تضمین نماید[97]. رهنمون‌های حاضر تأییدی است بر معاهدات بین المللی حقوق بشر و آزادی‌های اساسی و رهنمون‌های اخلاقی بین المللی برای تحقیقات  در مورد زیست‌پزشکی شامل موضوعات انسانی که توسط شورای سازمان‌ بین المللی علم پزشکی در 1993 (CIOM) صادر شده و همینطوراصول کلی انجمن پزشکی  1994 .

این رهنمون ها در اعلامیه انجمن جهانی داروسازی هلسینکی[98]  درمورد تحقیقات در موضوعات انسانی نیز تصدیق شده بود. رهنمون‌های کنونی بیان می‌کند که تحقیق در موضوعات انسانی باید تنها پس از رضایت آگاهانه (همکاری ارادی) و بعد از تشریح همه خطرات محتمل پیوسته به آن برای فرد انجام شود[99]. رهنمون‌ها در نظر داشتند شرکت کنندگان را از آسیب یا خطر ذهنی و جسمی حفظ نمایند. رهنمون‌ها بیان می‌کنند که کمیته‌های اخلاقی که تاسیس شده اند، برای حصول اهداف خود باید طرح‌های پیشنهادی تحقیقی در ژنتیک انسان را بررسی نماید و کمیته ملی اخلاق زیستی (NBC) در سازمان‌دهی مباحثات اخلاقی در ژنتیک انسان بایدابتکار را در دست گیرد. رهنمون‌ها سوء استفاده از نتایج تحقیقات ژنتیکی انسان را منع می‌نماید، مثلاً تغییر جنسیت فرزند یا افزایش استعداد فرزند[100] و به علاوه درمان ژنی برای تغییر تنظیم ژنتیک رشته میکروبی نیز غیراخلاقی قلمداد شده و منع گشته است .[101]

با این وجود جداسازی ژنتیکی برای تشخیص و درمان بیماری‌های ژنتیکی غیراخلاقی قلمداد نشده است و عمل ژن درمانی برای درمان بیماری‌های ژنتیکی اجازه داده شده است. به علاوه ثبت این شیوه های درمان‌ ژنی تحت این رهنمون‌ها ومشروط به تصویب کمیته ملی اخلاق زیستی و کمیته مرکزی اخلاق، مجاز دانسته شده است.

با اینکه اعتراضی در مورد باروری آزمایشگاهی با زیست فن‌آوری تسهیل شده وجود ندارد. اما ایجاد و استفاده از جنین‌ها برای اهداف تجاری بر مبنای اخلاق منع شده است. استفاده از جنین‌های بالای 14 روز غیراخلاقی قلمداد شده [102]و سقط جنین به هدف تحقیق نیز بر مبنای اخلاق منع شده است. استفاده از بافت رویانی[103] به هدف پیوند اندام غیراخلاقی شمرده نشده مشروط به این که بافت از جنین مرده حاصل شده و کمیته اخلاق هم آن را تصویب ‌کند. رهنمون‌ها می‌گویند انتقال بافت از جنین چنان چه به رشد کلی بچه صدمه زند، غیراخلاقی است. بنابر این در صورت حصول بافت از جنین سلامت مادر و رشد جنین باید تضمین شود.[104]

بنابراین قانون حق اخترعات مطابق توافقنامه ترپیس اخترعات خاص را براساس مبانی اخلاقی از ثبت منع می‌نماید. با این حال قانون حق اختراعات و موافقت‌نامه  تریپس مفاهیم اخلاقی  در اختراعات زیست‌فن‌آوری را نشان می‌دهد. موافقت‌نامه تریپس آن را به دول‌های عضو واگذار می‌کند که اخترعاتی که مخالف نظم عمومی و اخلاق‌اند، از ثبت استثنا نمایند.

تا آن‌جا که به اتحادیه اروپا مربوط است این اتحادیه توانست مفاهیم اخلاقی را داخل قانون حق اختراع بگنجاند، اما ایالات متحده و هند در گنجاندن اخلاق در قانون حق اختراع زیاد موفق نبودند. قانون حق اختراع اروپایی به ویژه اختراعات خاص در تحقیقات ژنتیکی انسان را از ثبت منع می‌نماید. تا آن‌جا که اخلاق در ژنتیک انسان محدود شده به رهنمون‌هایی که قانون موجود ارائه می‌کند. با این‌ حال جنبشی برای تصویب یک قانون مرکزی بر مبنای رهنمون‌ها ایجاد شده است. باید امیدوار باشیم که در آینده تلاش‌های بیشتری برای گنجاندن اخلاق در زیست فن‌آوری و ژنتیک انسان در هند ایجاد شود. با توجه به منافع بالقوه زیست فن‌آوری، اهمال یا ایجاد محدودیت برای پیشرفت‌ها در این رشته ممکن نیست. با این حال هیچ تفاهمی بر سر موضوعات اخلاقی در تحقیق در زیست فن‌آوری وجود ندارد. هر چیزی که از زیست فن‌آوری می آورد، قابل قبول نیست، اما امروزه برخی پیشرفت‌ها گریزناپذیرند. در اینجا یک شیوه انعطاف پذیر برای احترام به نگرانی‌‌های اخلاقی از یک سو و نیز تشویق  در جهت پیشرفت‌ در رشته‌ی زیست فن‌آوری  از سوی دیگرباید بکار گرفته شود. لذا باید در مورد قلمروی اخلاق در تحقیقات زیست فن‌آوری که از دست‌ورزی جانداران ذره‌بینی شروع می‌شود تا دست‌ورزی جنین‌ها، درک یکسانی وجود داشته باشد. [105]

مطلب مشابه :  دیدگاه فقها درمورد مشروعیت یا عدم مشروعیت ایفاد ثالث

در آینده پیشرفت‌های احتمالی در این رشته ممکن است به اعتراضات قانونی و اخلاقی جدی‌تری منجر شود. بنابراین به تنظیم یک خط مشی برای  ارزیابی استانداردهای اخلاقی و وجدانی  و تعیین قلمروی آنها، نیازی جدی وجود دارد.

 

بند چهارم: کمیته بین الملی اخلاق زیستی[106]

برای مباحثه و سنجش حوزه اخلاق در زیست فن آوری یک محکمه جهانی وجود دارد. محکمه جهانی در اخلاق زیستی در تحقیقات زیست فناوری در 1983 پا به عرصه نهاد.این محکمه توسط تعدادی از سازمانها، درحال نظارت بر تحقیقات در کشورهای در حال توسعه است. این محکمه یک خط مشی جهانی در مورد اخلاق مورد بحث در تحقیقات زیست فن آوری و علوم حیات ایجاد نموده است. برای اولین بار در 1999 تحت نظارت یونسکو تشکیل شد و پس از آن 7 بار برای رسیدن به یک اجماع بین المللی در مورد اخلاق  در زمینه زیست فناوری، با توجه به پیشرفت های صورت گرفته در علوم حیات و زیست فن آوری تشکیل جلسه داد.[107]

کنفرانس عمومی یونسکو در سال 1997 در نشست بیست و نهم خود، در بیانیه جهانی در مورد ژنوم انسان و حقوق بشر،  شبیه سازی انسان به منظور تولید مثل را محکوم نمود . ماده 11  این بیانیه اعلام می دارد که :” اعمال و فعالیت های مغایر با حیثیت انسانی، از قبیل تولید مثل غیر جنسی انسانها(شبیه سازی)، نباید مجاز شناخته شود. از دول و سازمان های بین المللی ذیصلاح دعوت می کند تا در نظارت بر این فعالیت ها و پیش بینی اقداماتی که در سطح ملی یا بین المللی برای تضمین رعایت اصول مندرج در این اعلامیه  لازم ومناسب است، همکاری نمایند. کشورهای عضو ملل متحد در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، به یونسکو اختیار داده اند که در زمینه وضع این استانداردها نقش یک مرکز و مقام مسئول را ایفاء کند.  بیایه جهانی ژنوم انسان و حقوق بشر که در سال 1997 تصویب شد و بیانیه بین المللی اطلاعات ژنتیکی انسان در سال 2003 نمونه هایی از دستاوردهای یونسکو در این زمینه می باشند. “پیش نویس ابتدایی بیانیه “، اصول کلی در زمینه اخلاق زیستی مانند حیثیت انسان و حقوق بشر، عدالت و انصاف , عدم تبعیض، رضایت آگاهانه، حریم خصوصی و رازداری را در بر می گیرد وهدف از آن ایجاد اصول و قواعد مورد پذیرش جامعه بین المللی و کمک به کشورهای عضو برای شرح قوانین یا خط مشی هایی برای اعمال این اصول می باشد. همچنین این پیش نویس در نظر دارد گفتمان بین جوامع را تشویق کرده، اطلاعات را انتشار داده و سهیم بودن همگان را از نتایج پیشرفت های علمی را تضمین نماید. پیش نویس بیانیه، از اخلاق در زمینه زیست پزشکی و زیست شناسی فراتر رفته وب اعمال اصل انصاف در مراقبت های بهداشتی، آب و تغذیه کافی، کاهش فقر و شرایط محیطی بهتر را تأکید و تصریح می کند.[108]

شایان توجه است که متخصصان توجیه نموده اند عنوان قبلی بیانیه به بیانیه جهانی اخلاق زیستی و حقوق بشر تغییر یابد تا بر اهمیت حمایت از حقوق بشر و آزادی های اساسی در همه تصمیمات و فعالیت های مرتبط با موضوعات اخلاق زیستی، تأکید گردد.[109]

 

بند پنجم: زیست فن آوری در ایران

ثبت اختراعات زیست فن آوری در ایران از ماده یک قانون ثبت اختراعات، طرح های صنعتی، علائم و نام های تجاری مصوب 7/8/1386[110] تبعیت می کند که در آن اختراع چنین تعریف می شود: ” اختراع نتیجه فکر فرد یا افرادی است که برای اولین بار فرآیند یا فرآورده های خاص را ارائه می کند و مشکلی را در یک حرفه، فن، فن آوری، صنعت و مانند آنها حل می نماید.”

قانون ثبت اختراع 1310 تعریف مشخصی از اختراع ارائه نداده بود و به اختراعات فرآیندی اشاره نکرده بود که این مشکل در قانون جدید برطرف شده است. از سوی دیگر ماده 4 این قانون مواردی را از حیطه حمایت از حق اختراع خارج می کند، که عبارتند از:

الف: کشفیات، نظریه های علمی، روش های ریاضی و آثار هنری.

ب: طرح ها و قواعد یا روش های انجام کار تجاری و سایر فعالیت های ذهنی و اجتماعی.

ج: روش های تشخیص و معالجه بیماری های انسان و حیوان .

این بند شامل فراورده های منطبق با تعریف اختراع و مورد استفاده در روش های مزبور نمی باشد.

د: منابع ژنتیک و اجزاء ژنتیک تشکیل دهنده آنها و همچنین فرآیندهای بیولوژیک تولید آنها.

ه: آنچه قبلاً در فنون و صنایع پیش بینی شده باشد.

و: اختراعاتی که بهره برداری از آنها خلاف موازین شرعی یا نظم عمومی و اخلاق حسنه باشد.

در قانون ثبت اختراع 1310 نیز بند دوم ماده 28 ” هر اختراع یا تکمیلی که مخل انتظامات عمومی یا منافی عفت یا مخالف حفظ الصحه عمومی باشد” را از ثبت استثناء نموده بود. به نظر می رسد که تنها نگارش قانون در این زمینه تغییر یافته و ماهیتاً استثنای اخلاقی موجود در قانون حق اختراع ما در رابطه با نظم عمومی و اخاق حسنه می باشد.که پیشتر بدان می پردازیم.اما به طور کلی پرداختن به این موضوع امری انتزاعی و ذهنی نیست .

بلکه تنها رویه قضایی است که می تواند در این زمینه راه گشا باشد و به غنای ادبیات حقوقی ما در زمینه اخلاق حق اختراع به ویژه در حوزه اختراعات زیست فن آوری کمک نماید و راه را برای اصلاح قوانین بگشاید که متأسفانه خلاء رویه قضایی و دستورالعمل های کمیته های اخلاقی، مشابه آنچه در اتحادیه اروپا وجود دارد، در زمینه ثبت اختراعات زیست فن آوری در کشور ما کاملاً مشهود است. فائق آمدن بر این مهم عزمی ملی را می طلبد. با اینحال، با توجه به اهمیت روز افزون رشته زیست فن آوری و اینکه این فن یکی از هفت فن آوری  کلیدی قرن حاضر در توسعه و تأمین نیاز های بشر و امنیت بهداشتی، اقتصادی و غذایی کشورها قلمداد می شودکه در سرنوشت اقتصادی – اجتماعی جوامع در چند دهه آینده تغییرات جدی ایجاد می کند، در کشور ما نیز تلاش هایی در این زمینه صورت گرفته که یکی از آنها سند ملی زیست فن اوری می باشد و در زمینه اخلاقی نیز انجمن ایرانی اخلاق در علوم و فن اوری تأسیس شده که می تواند با فعالیت های خود تا حدی خلاء موجود در زمینه ادبیات اخلاقی وو مقدمه ای باشد برای ایجاد مؤسسات اخلاقی و حقوقی در رشته زیست فن آوری با تمرکز بر سیستم حمایت مالکیت فکری در این رشته  .در زمینه اخلاق پزشکی نیز آیین نامه کمیته پزشکی اخلاق در پژوهش به تصویب رسیده است که نوعی نظرات اخلاقی در پزوهش های پزشکی ایجاد نموده است و در فرهنگ سازی در نظر گرفتن مبانی اخلاقی و حقوقی در پژوهش علمی قدم مهمی برداشته است.در ذیل به طور خلاصه به این فعالیت ها اشاره می نماییم.

 

1) سند ملی زیست فن آوری

به منظور توسعه زیست فناوری در کشور، سند ملی زیست فناوری به پیشنهاد و تصویب کمیته ملی زیست فناوری با تلاش نزدیک به 200 نفر از متخصصین و مدیران تدوین و در تاریخ 16/2/83 به تصویب هیات دولت رسید. برای اجرای سند ملی زیست فناوری و سیاست گذاری، برنامه ریزی و نظارت در حوزه های آموزش، پژوهش و تولید در زیست فناوری کشور، تشکیل شورای عالی زیست فناوری در تاریخ 19/2/84 تصویب گردید و در تاریخ 29/3/87 تبدیل شورای عالی زیست فناوری به ستاد توسعه زیست فناوری تحت نظارت معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به تصویب رسید.

 

الف .اهداف[111]

  1. بررسی و تصویب ساختار نظام مدیریت زیست فناوری
  2. هدف گذاری و تعیین خطوط کلی زیست فناوری
  3. تعیین سیاستها و راهبردهای اجرایی، ترویجی، تحقیقاتی و منابع انسانی
  4. نظارت بر حسن اجرای سند ملی زیست فناوری و تحقق اهداف و برنامه ها

 

ب.آرمان های ملی به کارگیری زیست فناوری

  1. ارتقای سطح علمی و دانش فنی زیست فناوری کشور و کسب سهم علمی شایسته در عرصه جهانی
  2. ارتقای سهم شایسته زیست فناوری در توسعه بخش کشاورزی، محیط زیست، بهداشت و درمان، صنعت و معدن
  3. کسب مقام پیشتازی در زیست فناوری در سطح منطقه
  4. بهبود کمی و کیفی فرآورده های کشاورزی اعم از گیاه، دام، طیور و آبزیان برای رسیدن به خودکفایی نسبی و تامین امنیت غذایی کشور با استفاده از زیست فناوری
  5. به کارگیری اصول اخلاقی اسلامی و رعایت حقوق پذیرفته شده بین المللی در توسعه زیست فناوری و توجه به ایمنی زیستی در کلیه مراحل پژوهش، تولید و عرضه فراورده های زیستی
  6. همکاری با جامعه جهانی برای توسعه زیست فناوری در کشور و استفاده صلح آمیز از این فناوری نوین و راهبردی روز[112]

 

 ج. پیشینه[113]

سابقه آغاز تدوین برنامه ملی زیست‌فناوری در کشور به سال 1378 برمی‌گردد که کمیسیون بیوتکنولوژی شورای پژوهش‌های علمی کشور طرحی را با عنوان “تدوین برنامه ملی بیوتکنولوژی” تصویب و شروع نمود. این کمیسیون پس از تشکیل گروه‌های کاری تخصصی برای تدوین برنامه، چندین قسمت آن و از جمله بررسی وضعیت داخلی و جهانی بیوتکنولوژی را انجام داد و نتایج آن‌ها با تأخیر در سال 1380 به چاپ رسید. ایجاد کمیته ملی زیست‌فناوری در اواخر سال 79 در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و طرح موضوع لایحه جدید این وزارتخانه، ادامه این فعالیت توسط کمیسیون را با رکود مواجه نمود. کمیته ملی زیست‌فناوری در اوایل سال 80، پروژه‌ “تدوین استراتژی ملی بیوتکنولوژی” را با ایجاد زیرکمیته­هایی آغاز نمود که ترکیب این زیرکمیته‌ها از طرف برخی محافل و دستگاهها مورد انتقاد قرار گرفت. البته با آغاز به کار این پروژه، نه تنها تکلیف نهاد قبلی رسماً تعیین نشد، بلکه هیچ تلاشی نیز در جهت ریشه­یابی ضعف‌های احتمالی آن نهاد که بعضاً مطرح می­شد، صورت نگرفت.

به‌هرحال، نتایج فعالیت‌های دوساله کمیته ملی زیست‌فناوری در قالب سند ملی زیست‌فناوری (پروژه ایران سبز) به هیئت دولت ارایه گردید و چنانکه در مقدمه تشریح شد، دستور بازنگری آن توسط رئیس­جمهور صادر شد.

اما کمیته بازنگری که با حضور متخصصین و کارشناسان نماینده دستگاه­های مختلف (جمعاً 19 عضو)، بررسی سند را از تاریخ 18/5/82 آغاز نمود، تاکنون 11 جلسه فشرده برگزار نموده است که بسیاری از آنها به صورت صبح تا عصر بوده­اند.

این جلسات با حضور مستمر و مشارکت و تعامل بی‌سابقه بین نمایندگان دستگاه‌های اصلی ذیربط (از جمله وزارتخانه­های بهداشت، علوم، کشاورزی، دفتر همکاریهای فناوری، سازمان محیط زیست و غیره) برگزار شده و از طرف مدیریت جلسات، فضای خوبی برای بحث و تبادل‌نظر کارشناسی و تغییر مفاد سند قبلی ایجاد شده است. شایان ذکر است، در این سند، قرار شده است که برنامه کلان 11 ساله زیست‌فناوری کشور در سه مقطع زمانی کوتاه‌مدت (پایان سال 1385)، میان‌مدت (پایان برنامه چهارم توسعه) و بلندمدت (پایان برنامه پنجم توسعه) ترسیم شود. تاکنون اکثر قسمت‌های سند از قبیل اهداف، سیاست‌ها، وضعیت موجود و مطلوب، راهبردها و کلیات ساختار مدیریت زیست‌فناوری مورد بازنگری قرار گرفته است و مابقی آن (جزئیات تکمیلی ساختار مدیریت، بودجه موردنیاز و پیش‌بینی نتایج اجرای برنامه) در حال بررسی هستند.

نکته حایز اهمیت در این جلسات، که امید است همواره مورد توجه مسئولین بخشهای مختلف قرار گیرد، حضور و مشارکت فعال و مستمر نمایندگان تمام دستگاه‌های ذیربط، در صحنه­های ملی تدوین سیاست‌ها و رفع موانع توسعه زیست­فناوری است که انشاءا… حکایت از عزم جزم مسئولین در جهت رفع ناهماهنگی­ها و اختلافات و موانع رشد زیست­فناوری در کشور دارد. البته ناگفته نماند که نمایندگان برخی دستگاه‌های مهم (از جمله سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی) ظاهراً در جلسات حضور نداشته­اند.

برخی ویژگی­ها که طبق نظر اکثر تحلیلگران، بایستی در سند ملی در نظر گرفته شوند:

  1. هرچند “پژوهش” محور بسیاری از ابعاد توسعه فناوری (حتی ابعادی چون آموزش و انتقال فناوری) است، ولی مسلماً فناوری مساوی پژوهش نیست؛ لذا بایستی در اسناد ملی، اجزای زنجیره ثمردهی یک فناوری اعم از آموزش، پژوهش، تولید، بازاریابی و به­خصوص زیرساختها را دید.
  2. با توجه به ماهیت بین‌رشته‌ای بیوتکنولوژی، بایستی ضمن تاکید بر مشارکت تمامی مراکز و نهادهای ذیربط، فکری برای هماهنگی این مراکز در سطح کلان کشور نمود. ظاهراً اکثر نمایندگان دستگاههای مختلف، در بازنگری سند بر استقرار نظام مدیریت توسعه بیوتکنولوژی کشور به­صورت شورای راهبردی یا نظایر آن، زیرنظر مستقیم رییس‌جمهور تاکید داشته­اند. البته شوراهای فرابخشی بایستی واقعاً به رسالت فرابخشی خود عمل نموده و به محلی برای تقسیم ارث منابع و بودجه­های ملی بدل نگردند. همچنین دبیرخانه فعالی برای پیگیری و نظارت بر روند تحقق برنامه‌ها (به­خصوص پیگیری اجرای برنامه­ها توسط نهادهای پیرامونی نظام زیست­فناوری کشور که نقش اساسی نیز در توسعه زیست­فناوری دارند) نیز لازم است.
  3. اهداف کوتاه­مدت، میان­مدت و بلندمدت سندهای ملی، بایستی کاملاً شفاف و حتی­المقدور کمّی باشند.
  4. توجه به اصلاح، تقویت و یا ایجاد زیرساخت­ها بایستی مورد تاکید قرار گیرند (اعم از نظام مالکیت فکری، مقررات ایمنی زیستی، تدوین استانداردها و تأیید و کنترل کیفیت محصولات و تجهیزات تولید شده، شبکه آزمایشگاه‌های ملی، مراکز انتقال تکنولوژی، مراکز مطالعات و فرهنگ‌سازی، نظام تامین سرمایه­های ریسک­پذیر، مراکز رشد، پارکهای فناوری، خوشه­های صنعتی، مراکز ملی خدمات بازاریابی و …).
  5. مدیریت منابع، اعم از نیروی انسانی، بودجه و تجهیزات (به­خصوص نیروی انسانی که نیاز روز زیست‌فناوری کشور است) مورد تاکید باشد.

 

2.انجمن ایرانی اخلاق در علوم و فن آوری[114]

الف.اهداف

به منظور گسترش و پیشبرد و ارتقای اخلاق در علوم و فناوری و تو سعه کیفی نیروهای متخصص و بهبود بخشیدن به امور آموزشی و پژوهشی در زمینه های اخلاق در حرفه، اخلاق و پژوهش، اخلاق در زمینه های تخصصی، اخلاق در زمینه های نو، اخلاق و اجتماع و نیز مطالعه و بهرره گیری از آموزه های دینی و فرهنگ ملی برای تقویت اخلاق در علوم و فن آوری، گسترش ارتباطات و مبادلات فکری، علمی و فرهنگی میان دانشمندان، فلاسفه و عالمان دینی در زمینه های اخلاق در علوم، انجکن ایرانی اخلاق در علوم و فن آوری در سال 1383 تأسیس شد.[115]

 

ب .چگونگی شکل گیری و تاسیس انجمن

در دوره معاصر , علم نوین هم زمان با اعطای قدرت بی سابقه به انسان برای تغییر و تصرف، توان

بالقوه تخریب این مواهب را نیز به وی داده است و تهدیدی جدی برای نابودی منابع طبیعی و انسانی و بر هم زدن نظم جهان هستی محسوب می شود . از این رو، با وجود تحولات اساسی و بسیار مهم صورت گرفته درزمینه های مختلف زندگی بشر که به مدد پیشرفت های علمی حاصل شده است، یکی از ویژگی های مشخص این قرن آسیب پذیری جامعه در برابر تهدیدات فناورانه است که نگرانی هایی را به وجود آورده  است. بدین جهت، بسیاری از باورها در جهان کنونی بر این است که فناوری و علم زمانی مفید است که،اخلاق، آن را به عنوان سعادت مشترک تائید کند . به طور مثال پیشرفت های علمی در موضوعاتی چون تعیین توالی نوکلئوتیدهای ژنوم انسان، کلون سازی حیوانات و سپس انسان، تحقیقات سلول های پایه ای و نانو بیوتکنولوژی توجه دانشمندان را به نیاز روزافزون به اخلاق در علوم جلب کرده است .

دانشمندان صاحب نظر در زمینه های اخلاقی و حقوقی ه مگام با متخصصان علم نوین در اغلب

کشورها و سازمان های بین المللی در تلاش هستند مبانی حقوق و اخلاق موضوع را تبیین کنند و بهره برداری از این ابزارهای قوی را هدفمند کنند . برگزاری همایش ها و دوره های آموزشی رس می و غیر رسمی، ایجاد مراکز پژوهشی و انجمن های فعال علمی و قانونگذاری در ارتباط با مسائل اخلاقی، حقوقی و اجتماعی مرتبط با علوم نوین از جمله اقدامات درسطح جهانی است.[116]

همچنین احترام به شان و آزادی بشر، جلوگیری از وارد آمدن خطرهای ناشی از فناوری بر آنچه به

آینده انسانیت مربوط می شود، حفظ آزادی و خلاقیت و نوآوری علمی و وحدت ذهنی اخلاق بشر از جمله اصولی است که در پی ریزی اخلاق علم مورد توجه و تاکید است . بدین ترتیب در سال های اخیر،متخصصان جهانی در زمینه های مختلف علوم و فناوری اقدام به تدوین الگو و راهنمای اخلاق در شاخه های کاربردی خود کرده اند که بر اساس مبانی و اصول نظری خالصی پایه گذاری شده است . از جمله اخلاق پزشکی، اخلاق و انرژی، اخلاق و آب، اخلاق و فضا، اخلاق و اطلاعات و ارتباطات، اخلاق و توسعه پایدار و اخلاق و حقوق و محیط زیست محیطی.

در زمینه اخلاق و فناوری به کمیسیون ملی یونسکو « ابن سینا » پیشنهاد کشور ما نیز اهدای جایزه ای به نام بود که به تصویب این ارگان بین المللی رسید و در سال 1383 اولین برنده آن انتخاب و معرفی شد.

حقیقت ادیان الهی و دین مبین اسلام عمل صحیح و شایسته است و ریشه ی آن، عقا ید درست،

نیت پاک و زبان راست است و پیامبر اسلام (ص) مکارم اخلاقی را غایت عالی بعثت خود دانسته اند. بنابراینبراساس توجه به ضرورت فوق و نیز نگرش نظام جمهوری اسلامی ایران به اخلاق، ارزش ها و اهمیت علم وفناوری برای رشد و توسعه کشور و همچنین توجه به پیچیدگی های به وجود آمده در ابعاد مختلف علمی،اجتماعی، تخصصی و حرفه ای با اخلاق در سطح ایران و جهان، انجمن ایرانی اخلاق در علوم و فناوری درسال 1383 تاسیس شد.

 

3.آیین نامه کمیته کشوری اخلاق در پژوهش[117]

به منظور دستیابی به اهداف و ارزشهای والای اخلاقی و حفظ شان و کرامت انسانی در انجام پژوهشهای پزشکی پس از انجام مطالعات متعدد و بهره گیری از بیانیه‌ها و دستورالعمل‌های بین المللی و تطبیق آن با شرع مقدس اسلام، آئین نامه کمیته های اخلاق در پژوهش‌های علوم پزشکی در سال 1378 تهیه و به تمامی دانشگاه‌های علوم پزشکی ارسال گردید. در جهت بهبود کارایی، تعمیم نظارت اخلاقی بر پژوهشهای انسانی در مراکز تحقیقاتی پزشکی که دارای ردیف مستقل از سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور هستند آئین نامه بازنگری شده کمیته‌های منطقه‌ای اخلاق در پژوهشهای علوم پزشکی در تاریخ 29/10/83 به اجرا گذارده شد.این آیین نامه مشتمل بر 6 ماده و 7 تبصره می باشد. اهداف این آیین نامه مطابق با ماده یک آن به شرح زیر می باشد:

1- رعایت موازین شرعی، حقوقی و اخلاقی در تمامی پژوهشهای اپیدمیولوژیک، بالینی و علوم پایه و تحقیقات نظام بهداشتی – درمانی

2- مراقبت از انسانها در برابر خطرات احتمالی ناشی از تحقیق

3- حفظ حقوق آزمودنی، پژوهشگر و سازمان مجری پژوهش و حفظ ارزشهای اسلامی در انتخاب موضوع و روند انجام تحقیق

4- پیشگیری از اجرای طرحهای تحقیقاتی مغایر با موازین اخلاق اسلامی و اخلاق ملی که ممکن است توسط محققین ( اعم از داخلی و خارجی ) در داخل کشور به اجرا در آید

5- ترویج فرهنگ استفاده از مشاورین اخلاقی و حقوقی در برنامه های تحقیقاتی

ماده سه این آیین نامه با 9 بند و دو تبصره به شرح وظایف و محدوده اختیارات کمیته های منطقه ای اخلاق در پزوهش های علوم پزشکی می پردازد. بنابراین این آیین نامه می تواند گامه مثبت در جهت پیشبرد تحقیقات در سایه اخلاق ملی و آموزه های دینی ما باشد و به نوعی فرهنگ سازی نماید.

 

ر

61.Cambridge Dictionary of American English,Cambridge university Press,United Kingdom,2000

[2] .Dr T.Ramakrishna,Intellectual property rights ,Ntional Law school of India University.Bangalore First Edition,2003,p. 40.

[3] Commodification.

[4] . Dr Screenivasulu N.C,Dr B C Raju,op.cit.,p. 200.

[5]. Id.

[6] Id.

[7] Id.

[8].World Intellectual property Report, vol.14, NO,3,15 March 2000.

[9] .صدف ادعایی خوردنی بود در تمام طول سال زیرا وزن بدن رابه تولید مثل منتقل نمی کرد و در طی دوران فصل پرورش متقاضی به دنبال ثبت یک شیوه تحریک نمودن پلی پلوئیدی در صدف ها به علاوه ی پی امد صدف ها بعنوان محصولات ان شیوه ی اداره ی حق اختراع ایالت متحده حکم داد که صدف ها بدیهی می باشد و حق اختراع را رد نمود.در هر حال،صدف های پلی پلوئیدی راه را برای ثبت دیگر حیواناتی که به طور غیر طبیعی واقع شده را هموار نمودند.به دنبال استدلال چاک ابارتی اداره حق اختراع ایالات متحده نتیجه گیری نمود که چنین جاندارانی واجد شرایط برای ثبت اختراع هستند.اداره حق اختراع اهمیت زیادی داد به استدلال چاک ابارتی نسبت به نگرانی های اخلاقی.

[10] .Animal Patentablity Notice Issued by the US Patent Office on 21 April 1987.

[11] . Dr Screenivasulu N.C, Dr B C Raju, op.cit., p. 201.

[12] .Id.

73 .دانشگاه هاروارد در سال 1988، برای اولین بار موفق به دریافت اولین گواهینامه ثبت اختراع یک موش ترنسژنیک از اداره ثبت اختراع ایالات متحده شد.

Harvard Onco-Mouse.

[14] .www.bioethics.gov,for details on ethics in biotechnology inventions.

[15] .Ibid.

[16] . Dr Screenivasulu N.C, Dr B C Raju, op.cit.,p. 202.

[17].  John .Moore.

[18] .Guaran.

[19] .Ibid., p. 203.

[20] .Rural Advancement Foundation International

[21] .Dr Screenivasulu N.C, Dr C B Raju, op.cit., p. 204.

[22] .Id.

[23] .The TRIPS Agreemen,Article 27 (2)and (3):

http://www.wto.org/english/tratop-e/trips-e/t-agm0-e.htm

[24] .For the United States the TRIPS Agreement came into being on 1 January,1995.

[25] .Ibid.

[26] . Ibid.

[27] . Dr Screenivasulu N.C, Dr C B Raju, op.cit., p. 205.

[28] .یک شیوه ی شبیه سازی انتقال هسته ی یک تخمک بالغ،نا بارورو جایگزین نمودن ان با یک هسته ی حاصل شده از یک سلول ویژه ی یک جاندار بالغ را شامل می شود.هسته ی یک سلول همه ی مواد ارثی را در بر می گیرد،بنابراین تخمک دوباره هسته دار شده و شخصی که در او تخمک رشد میکند از نظر ژنتیکی یکسان هستند با جاندارانی که منبع هسته ی انتقال یافته بود. به خاطر انتقال هسته یک تعداد نا محدود از کلون ها(تولید مثل های غیر جنسی)ایجاد خواهد شد.ممکن است حتی مرده شبیه سازی شود به خاطر کشت و ذخیره ازمایشگاهی بافت باسلولها.

[29] .Ibid, p. 206.

[30] .شبیه سازی مواد ژنتیکی انسان همانند سلول ها،ژن ها،DNA برای تولید اندام های انسان به هدف پیوند زدن به بدن نیازمند یک واقعیت شده قطع نظر از ملاحظات اخلاقی مورد بحث در شبیه سازی یک بخش از بدن.

[31] .تحقیق زنتیکی درمانهایی فراهم می اورد برای بیماری های ارثی و ژنتیکی با انتقال،تحت فشار قرار دادن ژنهای مسبب بیماری های خاص ارثی،یا با داخل نمودن یک ژن خارجی برای فشار وارد اوردن بر ژن مسبب بیماری های ارثی.

[32] .The committee was set up 28 November 2001 .

[33] . Human Cloning Prohibition Act 2003:http://www.theorator.com/bills108/hr534.html

[34] Oocyte.

[35] . Ibid.,Section 301 of the Act.

[36] .مطابق قانون بافت انسان،1961،هر عضو یا بافت از یک شخص مرده می تواند برای تحقیق استفاده شود چنانچه شخص مرده  زمانی که زنده بوده رضایت داده باشد.ترسی وجود دارد که چنانچه شبیه سازی انسان اجازه داده شود ،ممکن است فشار بر اشخاص باشد برای امضا رضایت نامه های کتبی یا امکان توسعه ی دکترین رضایت ضمنی به اهدا عضو یا بافتها وجود دارد.بعلاوه،معامله ی اندام های انسان تحت قانون پیوند عضو انسان ،1989،منع شده است.اما جنین یک بخش از بدن انسان را شکل نمی دهد و از این رو،ارجاع نسبت به جنین اعمال نمی شود .با این حال،استفاده و ذخیره جنین های انسان برای اهداف تحقیقی می تواند صورت گیرد تنها با یک مجوز از مرجع رویان شناسی و باروری انسان تحت قانون رویان شناسی  و باروری انسان1990.

[37] .Ibid.,Section 302of the Act.

[38] .Ibid.,Section 30 of Act.

[39] . Dr Screenivasulu N.C, Dr C B Raju, op.cit., p. 208.

[40] .Ibid., p. 210.

[41] .The President Council of Biotechnology,”Reproduction and Responsibility:The regulation of new biotechnologies”:

http://www.bioethics.gov/reports/reproductionandresponsibility/fulldoc.html

[42] .Ibid.

[43] .زیگوت یک تخمک بارور است که در جنین رشد می کند.

[44] .Dr Screenivasulu N.C, Dr C B Raju, op.cit., p. 211.

[45] .Id.

[46] .Ibid., p. 212.

[47] .Report of the National Academy of science,2002:

http;//www1.nationalacademies.org/ocga/testimony/scientific-impact-of-cloning-ban.asp

[48] . Dr Screenivasulu N.C, Dr C B Raju, op.cit., p. 213.

[49] .EPC=European Patent Convention.

http://www.epo.org/patents/law/legal-texts/html/epc/1973/e/ma1.html

[50] .Ibid, article 53.

[51] .Ibid, Article 52.

[52] .TRIPS Article 27(2) and (3).

[53] .The European Union Directive on The Legal Protection of Biotechnology Inventions,1988: http://eur-lex.europa.eu/lexUriServ/LexUriserv.do?uri=celex:31998l0044:en:heml

[54] .Ibid,  Article 53.

[55] . Dr Screenivasulu N.C, Dr C B Raju, op.cit., p. 214.

[56] .Ibid., p. 216.

[57] .Dr Screenivasulu N.C , Dr C B Raju, op.cit., p. 217.

[58] Relaxine

[59] .Bioethics and Patent Law :the relaxin case:

http://www.wipo.int/wipo-magazine/en/2006/02/article-0009.html.

[60] .Ibid.

[61] .http://www.ladas.com/Bulletins/1995/1195Bulletin/EPO-PatentsHumanGenes.html

[62] .Universal Declaration on the Human Genome and Human Rights,1997:

http://www.giodo.gov.pl/data/filemanager-en/46.doc.

[63] .Ibid, Article 13 and 14.

[64] .Ibid., Article 10 .

[65] .Ibid., Article 20 .

[66] .Ibid , Article 16.

[67] .Ibid., Article20.

[68] .Ibid, Article 26.

[69] .The Convention for The Protection of Human Rights and Dignity of the Human Being with regard to the Application of Biology and Medicin:

http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/html/164.htm

[70] .Ibid,Chapter V.

[71] .Ibid,Article 1 .

[72] .Ibid,Article 13.

[73] .Ibid,Chapter 7 .

[74] .Ibid,Article 5.

[75] .Ibid,Article 2.

[76] .Ibid,Article 18.

[77] .فصل 10وماده 28:مناظره عمومی،بینشهای جدید در بنیان،عملکرد در کنترل ژن ها و اینکه چگونه بر سلامت ما تاثیر می گذارند، بینش مارا در انچه که سبب بیماری می شود وسعت چشم گیری می بخشد.کاربرد فن اوری ژنتیکی می تواند برای پیشبرد تحقیقات در مورد درمان بالینی را موثر باشد. مانند کشف و ارتقای سطح کیفی دارو های جدید،واکسن ها،و ازمایشات تشخیصی. اگر چه فناوری ایده های بسیاری ارائه میکند، برخی از این پیشرفت ها موجب بوجود آمدن نگرانیهای بیشتری نیز می گردد. و ما باید با توجه به پیشرفت های عظیم این دانش|، نتایج اجتماعی و اخلاقی باالقوه آنرا نیز در نظر بگیریم.

[78] . opinion of the European Group on Ethics in Science and Technologies rendered to the European   Commission,27 July 1998:

http://www.who.int/ethics/en/eth.tissuebanking.pdf

[79] .The Group of Advisors on The Ethical Implications of  Biotechnology Submitted Its Report on Ethical Aspects of  Patenting Inventions  Involving Elements of  Human Origin on 25 September 1996:

http://ec.europa.eu/european-group-ethics/docs/avis16-compet-en-pdf

[80] با توجه به نگرانی های جدی اخلاقی در زمینه اخرین پیشرفت ها در  مورد تحقیقات زیست پزشکی دولت بریتانیا نولفید را به عنوان کمیته مشورتی ژنتیک انسان( HGAC) تاسیس نمود تا در اخرین پیشرفت ها در تحقیقات ژنتیکی انسان مشاوره دهد. شورا اولین گزارش اش را در 1993 و دومی را در 1995 ارائه نمود.

Nullified Council on Bioethics.

[81] .Dr Screenivasulu N.C, Dr C B Raju, op.cit., P. 221.

[82] .Human Fertilization and Embryology Act 1990:

http://www.opsi.gov.uk/Acts/acts1990/ukpga-19900037-en-1-7

[83] .The directive  came into effect in 2000,text of directive available at:

http://eur-lex.europa.eu/lexUriServ/LexUriserv.do?uri=celex:31998l0044:en:heml

[84] .article 7 of the the directive.

[85] .Ibid, Article 4

[86] .Ibid, Article 5 .

[87] .The patents Act,as amended in March 2005.

[88] .فصل 2  از قانون حق اختراعات:اختراعات غیر قابل ثابت

[89] .TRIPS Article 27.

[90] .Section 3(b).

[91] .Ibid,sub-clause(2).

[92] .استثنای گیاهان،حیوانات و فرایند های اساسا زیستی برای تولید گیاهان و حیوانات  به گونه ای آورده شده تا اینگونه معنا دهد که گیاهان و حیوانات تولید شده ازطریق دیگری بجز فرایندهای اساسا زیستی، قابل ثبت هستند. ماده 27 موافقتنامه ترییس را ببیند.

[93] .به هند ده سال مهلت انتقالی داده شده بود تا قوانین مالکیت فکری اش را اصلاح نماید  برای مطابقت نماید برای مطابقت با مقررات موافقت نامه تریییس مهلت انتقالی اول ژانویه  2005 خاتمه یافت  و از همان تاریخ هند  تقاضا نامه های مدعی موجودات زنده متفاوت تولید شده از طریق زیست فن اوری را می پذیرد.

[94] . Dr Screenivasulu N.C., Dr C B Raju, op.cit., p. 225&226

[95] .Id.

[96] .ICMR Ethical guidelines,2000:

http://www.icmr.nic.in/ethical-guidelines.pdf.

[97] .قبل از رهنمون های 2000 پیشنهادهایی وجود داشت برای شکل دادن رهنمونهایی به منظور  تعدیل نمودن و نشان دادن نگرانی های اخلاقی در تحقیق ژنتیکی انسان.

[98] .Helsinki declarative of the world Medical Association,41st world Medical Assembly,1989.

[99] .در خصوص تحقیق زنتیکی شامل پیشرفت های فن اوری DNA  نو ترکیب داشتن امکان بالقوه برای کشف رمز ژنوم انسانی رهنمونها بیان می کند که باید مشارکت ارادی اشخاص در تحقیق ژنتیکی وجود داشته باشد

[100] .Id.

[101] . Dr Screenivasulu N.C, Dr C B Raju, op.cit., p. 225.

[102] .در 14 روزه گی سیستم عصبی شروع می کند به رشد کردن در جنین بنا براین استفاده از چنین جنین هایی  در تحقیقی که همه ی رشد ش را نابود میکند غیر اخلاقی است.

[103] .بافت ها یا سلول های جنینی به سرعت تکثیر می شوند و به سادگی می پذیرند پیغام های دریافت شده از بافتهای مجاور در یک میزبان را. از این رو پیوند میتواند موفقیت امیز باشد.بدن ما هر ماده خارجی را که مخالف ارایش زنتیکی بدن است رد می کند..بنابراین ،پیوند اندام ها با موفقیت 100 در صدی تضمین نشده است در این موارد استفاده از بافت ها از جنین الندام ها می تواند انتقال داده شود بعنوان بافت جنینی به سرعت توسط هر بخش از بدن پذیرفته می شود.

[104] .Ibid., p. 226.

[105] .Id.

[106] . International Bioethics Committee.

[107] .محکمه برای اولین بار در 1999 درBethseda  تشکیل شده بود ،جلسه دوم در سال 2000 درBang Kong،جلسه سوم در فوریه 2002 در Cape Town ،جلسه چهارم در برزیل در اکتبر2002، جلسه پنجم در پاریس در آپریل 2002،جلسه ششم درMalawi  در مارچ2005.

[108] .http://www.imi.ir/tadbir/tadbir-157/reports-157/2.asp.

[109] .Ibid.

[110] .این قانون در روزنامه رسمی شماره 18389 مورخ یکشنبه یکم اردیبهشت سال1387 منتشر شده است.

[111] . http://bio.itan.ir/?ID=414.

[112] .Ibid.

[113] . http:// genetics.persianblog.ir/post/746/.

[114] . Iranian Association for Ethics in Science and Technology.

[115]. http://iranethics.irost.org/

[116] .Ibid.

[117] . www.iums.ac.ir

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92