رشته حقوق

ادبیات عرفانی

دانلود پایان نامه

دخت سقلاب شاه نسرین نوش تـرک چینی طـراز رومی پـوش
دختـر شــاه مغــرب آزریــون آفتابـــی چـو مــاه روز افـزون
دختـر قیصــر همــایــون رای هم همایون و هم به نـام همـای
دخت کسری ز نسل کیکاووس درستی نام و خوب چون طاوس
(نظامی، ب 1380: 78-76)
بهرام پس از کشورگشایی های فراوان از آنان خواستگاری نموده و با آنان ازدواج کرد.
در همین منظومه و در داستانهای روز دوشنبه در گنبد سبز نظامی از زبان دختر پادشاه اقلیم سوم داستان « بشر و همسر ملیخا» را بیان میدارد. بشر، فرد صالحی که شخصیت اصلی داستان محسوب میشود. در گذری با زنی برقعپوش مواجه میشود. شیطنت باد برقع را از چهرهی زن کنار میزند. بشر با دیدن چهرهی زن یک دل نه صد دل عاشق او میشود.
بر رهش عشــق ترکتازی کرد فتنه بــا عقــــل دستیــازی کرد
پیکری دیــد در لفافـــه خام چون در ابر سیــــاه ماه تمـــام
فارغ از بِشر میگذشت به راه بـــاد ناگـاه ربـود برقــع مــاه !
بشر کان دید سست شد پایش تیر یک زخـمه دوخت بر جایش
( همان : 198)
بشر در این عشق راه پرهیزگاری را پیش میگیرد و در خداوند خود میگریزد و در نهایت عشق دیداری به ازدواج بشر با زن ختم میشود.
همانگونه که قبلاً اشاره شد در خمسهی نظامی رد پای عشق به وضح قابل رویت است. او اساس هستی را عشق میداند و بی عشقی را مرگ مینامد. مفهوم عشق در این سرودهها در سه قالب عشق مجازی، عشق عرفانی و عشق عذری مورد بررسی قرارگرفت. درهمه منظومههای نظامی عشق دوسویه است. و عاشق و معشوق دارای شخصیتهای فعّال و تلاشگر هستند و در عشق ورزی حماسه میآفرینند.
3-3 عشق در ادبیات عرفانی
اگرچه مسأله عشق همیشه ذهن بشر و به تبع آن، آثار نویسندگان و شاعران را به خود مشغول داشته و شاید نتوان نقطهی آغازی بر آن فرض کرد؛ امّا با آنچه از ادبیات فارسی در دست است، اولین پرتوهای عشق عرفانی در آثار و نوشتههای عارفانی چون «رابعه» و «بایرید» به چشم میخورد و پس از آن در شعر شاعرانی چون شهید «بلخی» و «رودکی» با مفهوم عشق جسمانی مواجه هستیم و آثار غنایی از قرن چهارم دورهی کمال خود را آغاز میکند.
دکتر صفا مینویسد: «دورهی کمال اشعار غنایی در زبان پارسی از قرن چهارم، آغاز شد. در این عهداست که شاعران سرودن نوع خاصی از شعر را که غزل مینامند و جای دادن تعزّلات دلپسند و نشیب قصائد را آغاز کردند» (صفا،51:1374)
بدین ترتیب در عصر سامانیان و غزنویان مضامین عاشقانه در نظم و نثر فارسی، به دور از هرگونه عرفان است و عشق، پیرامون زیباییهای جسمانی معشوق و شوق وصال و تلخی هجران است و بیشتر از عشق مادی و زمینی سخن به میان آمده است. معشوق در چشم شاعران این دوره، مظهر حسن و جمال ظاهر است و غالباً کنیز و غلامی است که دارای مقام و منزلتی نیست.
در دوره غزنویان، اگرچه غزل و تغزل راه تکامل پیمود، امّا در مفهوم عشق و رابطهی عاشق و معشوق تحول چندانی روی نداد.
در این دوره «معشوق بیش و کم همان معشوق دورهی سامانی است و عاطفهی عشق به معنی حقیقی کلمه، همان عاطفهی شدید انسانی است. معشوق باز هم در مقام معشوق به چشم شاعر عاشق، مظهر حسن و جمال بی مانند معشوق است» (پورنامداریان،71:1388)
بدین گونه عشق در دو قرن چهارم و پنجم، حول محور زیباییهای صوری بوده که در آثار «فرخی» به کمال خود رسید. در این فاصله منظومهی عاشقانهی بسیاری چون: «وامق و عذرا»ی عنصری، «ورقه و گلشاه» عیّوقی، «ویس و رامین» اسعد گرگانی، و نیز منظومههای حکیم نظامی چون: «خسرو و شیرین»، «لیلی و مجنون»، «هفت پیکر»، … پدید آمدند که در تمامی این آثار، عشق، عشقی مجازی و زمینی است و از اندیشههای عرفانی، فاصلهی بسیار دارد و در حقیقت از رودکی تا سنایی نشانی از عرفان در آثار شاعران نیست.
با ورود تصوّف و عرفان در شعر، تحولی عظیم در مفهوم عشق نیز رخ میدهد. قرن ششم را میتوان آغاز این تحول دانست؛ چرا که از یکطرف با سر کار آمدن سلجوقیان که علاقهی چندان به شعر و شاعری نشان نمیداند. اوضاع شاعران متحّول گردید و از طرف دیگر ورود اصلاحات و اندیشههای صوفیانه، راه را برای ورود عرفان در شعر و ادب هموار کرد. کمکم سخن از معشوق حقیقی به میان آمد و تدریجاً عدهای از صوفیه و شاعران، به سرودن اشعاری بر مشرب خویش که همان غزل عارفانه بود، همت گماشتند.
«به اعتقاد صوفیه، تحصیل کمال نفسانی برای بشر، جز از راه تبدیل مزاج روحانی و قلب ماهیّت اخلاقی و ولایت دوم به یارمندی واسطه و میانجیای که «جان جان شناس » دارد، میسّر نیست و البته اگر قوهای باشد از عهده این مهم یعنی پیوند دادن جان با جانان برآید، همین عشق است و بس» (ستّاری،217:1389)
در واقع، اندیشهی رسیدن به حقیقت از پل مجاز و به همراه آن اصطلاحات صوفیانه، در شعر شاعران نمود مییابد. که آغازگر این نوع آثار عرفانی را «سنایی» و به کمال رسانندهاش را مولانا دانستهاند.

مطلب مشابه :  پایان نامه دربارهسلسله مراتب، سود سهام، عدم تقارن، عدم تقارن اطلاعات

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید